Sarah Kirsch in 1996 (bron: tagesschau.de)

Een jaar eerder, nog vóór de Biermann-kwestie zich in november 1976 afspeelde, was Sarah Kirsch een van de optredende dichters op Poetry International in Rotterdam. Daar leerden we haar kennen. Eind 1978 schreven we haar een brief waarin we toestemming vroegen voor onze plannen, in de wetenschap dat Sarah Kirsch in mei 1979 voor enkele lezingen in Nederland zou zijn. We wilden daar nog een optreden samen met Judith Herzberg aan toevoegen, maar dat ging niet door. De twee dichteressen hadden elkaar in 1976 op Poetry International leren kennen. In elk geval las Sarah Kirsch op 7 mei 1979 in Utrecht, want die datum staat bij haar opdracht in een paar van haar boeken in mijn kast. We zullen toen wel nadere plannen hebben gemaakt voor ons bundeltje, Mooi drijvende wolkenbeesten, dat begin oktober verscheen. Eerder in 1979 was bij De Arbeiderspers al het prozaboek De pantervrouw. Vijf vrouwen uit de DDR (een dompteuse, een kaderleidster, een afgevaardigde, een bedrijfsleidster, een arbeidster) spreken over hun leven verschenen in de vertaling van Poetry International-oprichter Martin Mooij. Representatief voor haar werk was dat boek, hoe mooi en interessant ook, niet, dat was op dat moment toch meer de poëzie.

In zomer en de vroege herfst van 1979 produceerden we ons eerste boek: we vertaalden, telden ons spaargeld, zochten een drukker, vonden een illustrator voor de bundel in Valentin Rothmaler, die kort daarvoor eveneens van Oost- naar West-Duitsland was verhuisd. Niet om politieke redenen, maar vanwege de liefde (want dat kon ook af en toe). Wat de boekproductie eind jaren zeventig betreft: het was nog de tijd van de zelf getikte typoscripten die naar de (wel al gecomputeriseerde) zetter gingen, de drukproeven kwamen na enkele correctieronden terug als plakproeven, waarmee we zelf de camera ready-pagina’s in de gewenste opmaak in elkaar moesten lijmen – geen digitaal programma dat dat allemaal vanzelf deed. Begin oktober 1979 leverde de drukkerij zevenhonderd exemplaren af van een boekje van 40 pagina’s waarover we best tevreden waren. Het kan er na 34 jaar inderdaad nog best mee door.

Zevenhonderd exemplaren was optimistisch, maar we raakten toch de meesten kwijt. Dat kwam door enkele uitgebreide en enthousiaste recensies: van Gerrit Bussink in De Groene, van Martin Mooij in Het Parool, van Hans Ester in Trouw en van Wil Hansen in NRC Handelsblad. Erika Dedinsky en Peter Nijmeijer besteedden uitvoerig aandacht aan het boekje in het KRO-radioprogramma Spektakel-Magazine. De recensenten vermeldden netjes het besteladres en de briefkaarten en brieven stroomden dan ook binnen.

Het hielp zeker ook dat Judith Herzberg Sarah Kirsch tijdens Poetry International 1976 had leren kennen. De dichteressen waren leeftijdgenoten en verwante geesten. Dat leidde er toe dat Herzberg in Vrij Nederland onder de titel ‘Grote woorden die best kunnen’ een enthousiaste recensie schreef. Het kwam goed uit dat we Judith een paar weken eerder hadden ontmoet op een vertalersbijeenkomst in Duitsland, die voor een deel was gewijd aan Duitse vertalingen van haar gedichten en voor een ander deel aan internationale vertalingen van Sarah Kirsch. Daar lazen Ton Naaijkens en ik voor uit onze vertaling – zonder dat Sarah Kirsch daar bij was overigens, want ze had afgezegd. Dat zou ze later wel vaker doen, zeker toen ze eenmaal op een boerderij in Noord-Duitsland woonde en het buitenleven met schapen en ander vee soms belangrijker vond dan de literaire wereld.

Judith Herzberg noemde de gedichten van Sarah Kirsch in haar recensie ‘sterk, doordat zij gevoelig en excentriek in die gevoeligheid durft te zijn. Ze gebruikt grote woorden zoals “Schönheit” alsof dat nog zomaar kan, en dan kan het.  Zo is ze romantisch, maar niet braaf, ook niet in de manier waarop ze de taal hanteert. Ze is niet naïef, eerder weerbarstig, agrammatikaal, grillig en ongeremd lyrisch. […] De hevigheid van het werk is de aantrekkelijkheid ervan.’

Het werk van Sarah Kirsch, die midden jaren zestig in de DDR debuteerde maar die al snel in beide Duitslanden werd uitgegeven, zou dat door Judith Herzberg omschreven karakter behouden. Ze ging in later jaren steeds meer proza schrijven, dat ze ook nog eens verluchtte met eigen aquarellen, die ze ter relativering ‘Aquareller’ noemde. Dat proza was zo mogelijk nog weerbarstiger, ongrammaticaler en grilliger dan de poëzie, maar het bleef ongekend spannend en – in het kader van de grote woorden die best kunnen – mooi, zeker ook door de schitterende boeken die uitgeverij Steidl er van maakte.

Jan Gielkens, Huygens ING

Begin deze maand verscheen de bundel Beatrijs de wereld in. Vertalingen en bewerkingen van het Middelnederlandse verhaal, geredigeerd door Orsolya Réthelyi, Remco Sleiderink en Ton van Kalmthout.

As a Humanities scholar who is primarily a philologist and a historian, but otherwise underwent only little technical training in computing, I was very curious to attend the workshop ‘Easy Tools for Difficult Texts?’. What am I going to learn there, if my standard assortment of tools includes nineteenth-century paper editions, manuscripts catalogues and microfilms? Is it going to be comprehensible for a non-technical person like me, or addressed rather to the specialists who work in the field of digital humanities?

Digital Humanities is a young discipline, but one increasingly gaining prominence among the humanities scholars on account of the results computer-based approach brings when applied to the traditional subjects of scholars’ interests. Yet, it is in a way somewhat schizophrenic as it strives to bridge two fields that are distinct in their methodologies, goals and registers. The workshop title asked for tools that would be easy (to use and understand by their consumers, the scholars), but which can be applied also to difficult tasks (such as are envisaged by various specialized research teams across numerous fields within the humanities). I was pleased to see that ease of use, intuitiveness, and compatibility of data were among the themes resonating in various talks (Karina van Dalen-Oskam/Ronald Dekker, Tim Causer, Janina Jacke, Eugene Lyman, Roberto Rosselli Del Turco/Raffaele Masotti).

Other themes that emerged during the workshops were the use of crowd sourcing to enhance transcription process (Tim Causer), effective storage of large data that aims to allow for universal accessibility and manipulation (Michael Toth, Els Stronks), creating new modes of digital representation that go beyond static images or text files, and which do not operate with the basic, but often naïve assumptions about the nature of the objects that are to be represented (Robert Sanderson), new modes of presentation of data in the digital environment that can reflect our cognitive needs and predispositions (Eugene Lyman), linking the research data from various project by means of Semantic Web (Charlotte Tupman/Elvira Wakelnig, Aleksandrs Ivanovs/Aleksey Varfolomeyev), alternatives to XML encoding for data that is XML-resistant (Gregor Middell), new modes of data-visualization (Abigail Firey, Stefan Gradmann, Herman Brinkman), and computer-generated transcriptions that support querying through the objects handled in this manner (Jacques Savoy/Nada Naji).

Some of the presentations were concerned with introducing new or running text-related research projects employing digital tools, such as Schleiermacher in Berlin 1808-1834 project at the Berlin Brandenburg Academy of Sciences and Humanities (Stefan Dumont/Martin Fechner), Annotated Books Online at Utrecht University (Els Stronks), CATMA at University of Hamburg (Janina Jacke), the Parzival Project at Bern University (Michael Stolz/Reinhard Priber), the Edition Visualization Technology project at University of Pisa (Roberto Rosselli Del Turco/Raffaele Masotti), the projects concerned with linguistic evaluation of texts in Medieval Nordic Text Archive (Odd Einar Haugen), and of the Njál’s Saga (Ludger Zeevart), and the HisDoc Project developed by the university teams at Bern, Fribourg and Neuchatel (Jacques Savoy/Nada Naji).

While I must admit that I found it hard to follow the presentations at the workshop which were technical in nature, I was pleased to see the level of interconnection between the humanities scholars and computing experts that characterized some of the presenting teams and how such an approach made the topic presented more accessible to me. In many cases, the presentations were conducted by both a scholar and a computing expert that shared their time and represented perspective of interest of both parties. But perhaps the most welcomed and enriching element of the workshop were the demonstration rounds. In the course of these the participants of the workshop were able to put their hands on the tools discussed in the presentations while being maneuvered through their interfaces by the presenters, who answered their particular, tool-related questions. Thus, even in the case of tools, the technical complexities of which were beyond my grasp when presented on screen, I could grasp them by trying them and assessing them as a scholar, the potential non-specialist user.

Evina Steinova, Huygens ING

http://easytools.huygens.knaw.nl/

Ontsluiting van ‘sailing letters’

De intrigerende schat aan Nederlandstalige documenten, door historici ‘sailing letters’ genoemd, bevindt zich in meer dan duizend archiefdozen in de Engelse National Archives. Ontsluiting ervan is op verschillende manieren mogelijk: verkennend per archiefdoos of  gericht op specifieke documenten. Het eerste gebeurde bij het Gekaapte brievenproject: zeven archiefdozen werden binnen het conserveringsproject Metamorfoze compleet gefotografeerd en met transcripties op een website geplaatst. De andere manier van ontsluiten heeft plaatsgevonden binnen het Brieven als Buit-project. Daar is in een grote hoeveelheid archiefdozen gericht gezocht naar privébrieven uit twee periodes. Het zijn de jaren 1664-1674 (van kort vóór de Tweede Engelse oorlog tot en met het einde van de Derde Engelse oorlog) en het tijdvak 1776-1784 (van de Vierde Engelse oorlog en de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog), met een bewust gekozen interval van ongeveer honderd jaar.

Persoonlijke brieven

Die persoonlijke brieven, vanuit Nederland naar Azië, Afrika en het Caraïbisch gebied gestuurd en vice versa, zijn voor historisch taalkundigen zo waardevol, omdat de afzenders mannen en vrouwen, soms zelfs kinderen, uit alle lagen van de maatschappij waren. Voor een indruk van de variëteit aan brieven verwijs ik naar de reeks Brieven van de maand  op www.brievenalsbuit.nl.

Kinderbriefje van Jan Pael (1671)

Die brieven kunnen dus toegang geven tot het taalgebruik van briefschrijvers uit diverse sociale klassen. Daarmee beschikken we over prachtig materiaal voor zogeheten historisch-sociolinguïstisch onderzoek en met de gekozen periodes krijgen we ook zicht  op taalveranderingen die zich in een eeuw hebben voltrokken.

Elektronische corpora als resultaat van onderzoek

Binnen het Brieven als Buit-programma is de ontsluiting geen einddoel, maar een belangrijke tussenfase. Na het fotograferen van de geselecteerde brieven, het transcriberen binnen het vrijwilligersproject Wikiscripta Neerlandica en een drietrapscorrectiefase zijn twee uitgebalanceerde zeventiende- en achttiende-eeuwse corpora van in totaal ongeveer 1000 brieven samengesteld voor taalkundig onderzoek. Die corpora leveren niet alleen ontsloten teksten, maar zijn ook voorzien van essentiële informatie die resulteert uit archiefonderzoek en uit onderzoek naar de al of niet autografische status van de brieven.

Via archiefonderzoek is informatie achterhaald om afzenders in een sociale geleding, een leeftijdsgroep en een regio te kunnen plaatsen. Zo zou het mogelijk moeten zijn om onderzoek naar sociale en regionale variatie te verrichten, als de afzenders de brieven tenminste zelf geschreven hebben. Dat is niet vanzelfsprekend, omdat in de zeventiende eeuw velen niet konden schrijven. Bovendien had niet iedereen die het elementaire schrijven beheerste genoeg schrijfervaring om een brief te produceren.  Daarvoor moesten analfabeten, semi-analfabeten of weinig schrijfvaardigen de hulp van anderen inroepen. Dat waren beroepsschrijvers of schrijfvaardige personen in hun naaste omgeving die we sociale scribenten noemen. In de achttiende eeuw is de alfabetiseringsgraad aanzienlijk toegenomen, maar ook dan moeten we nog rekening houden met ontbrekende schrijfvaardigheid.

Voordat taalkundig onderzoek verricht kan worden, moeten we er dus zeker van zijn dat de afzenders de brieven zelf hebben geschreven, anders worden ten onrechte bepaalde taalkenmerken aan een afzender gekoppeld die niet de scribent van de brief is. Het is dan ook cruciaal om de al of niet autografische status van de brieven vast te stellen.

Een voorbeeld van autografenonderzoek

De volgende, wat mismoedige uiting van een vrouwelijke emigrant treffen we aan in een zeventiende-eeuwse brief gestuurd vanuit Nieuw-Nederland (d.w.z. de oostkust van Noord-Amerika):

‘want wij in nieunederlant moe worden ende ick soude wel sijn [=zin] hebbe daer [=bij Gellicum] te wone ende mijn man is een timmer van sijn ambacht ende can oock boere werck soo dat hem niet en schelt [=scheelt] wat hij doet’.

Voor historici is deze reactie na de inname van Nieuw-Nederland door de Engelsen wellicht interessant, maar is de betreffende brief die Geertruit Weckmans naar haar voormalige werkgeefster Mevrouw Geertrui van Boetzelaar op huize Gellicum stuurde ook voor taalkundigen bijzonder? Is het een mooi voorbeeld van het taalgebruik van een vroegere bediende, een vrouw uit een lagere sociale klasse?

Het dubbele papier bestaat in feite uit twee brieven: een gedateerd 6 augustus 1664 en de ander van 12 oktober 1664, beide ondertekend door ‘kijrttrutt weckmans’ (Geertruit Weckmans).

De eerste brief kon nog niet bezorgd worden en vervolgens  ‘heb ick daer na noch bij geschreuen’, zo is de verklaring. Die opmerking moet ons er niet toe verleiden te concluderen dat Geertruit zelf de twee brieven heeft neergepend. Uit vergelijking van de ondertekeningen en de handschriften van de twee brieven blijkt namelijk dat we met drie verschillende handen te maken hebben.

Geertruit Weckmans was tot ondertekening in staat, maar heeft voor de brieven zelf de hulp van anderen moeten inroepen. Voor de eerste brief (linksboven) is dat een professioneel scribent geweest, voor de tweede een sociaal scribent, Geertruits man, Pieter Meessen Vroman (voor de bewijsvoering zie Marijke van der Wal & Gijsbert Rutten, ‘Variatie, conventies en verandering. Zeventiende- en achttiende-eeuwse buitgemaakte brieven onder de loep’, binnenkort te verschijnen in Internationale Neerlandistiek).

LIP en GIWIS als hulpmiddelen

De al of niet autografische status van brieven hebben wij vastgesteld met behulp van LIP (= Leiden Identification Procedure), een binnen ons onderzoeksprogramma ontwikkelde procedure die gebaseerd is op vorm en inhoudskenmerken. In ons corpus bevinden zich ook brieven van verschillende afzenders die een identiek handschrift vertonen. Het is uiteraard niet eenvoudig om bij honderden brieven zicht te krijgen op mogelijk identieke handschriften. Daarvoor is gebruik gemaakt van het handschriftvergelijkingsprogramma GIWIS (Groningen Intelligent Writer Identification System) dat op elkaar lijkende handen opspoort en rangschikt.

Of het nu gaat om meerdere handschriften bij één afzender, om één handschrift bij meerdere afzenders of om gevallen van unieke afzenders en unieke handschriften, om de status van de brieven vast te stellen is het veelal nodig te bepalen wat het handschrift van de afzender is geweest. In testamenten, ondertrouwacten en andere officiële stukken zijn in principe handtekeningen te vinden die met de handen in de brieven vergeleken kunnen worden. Zo vertoont de handtekening van Meymerigje Buyk-Kleynhens onder haar testament uit 1779 een treffende gelijkenis met het handschrift in haar brieven.

In zo’n geval kunnen we het autografenlabel toekennen, maar als uit een officiële acte blijkt dat een man of vrouw geen handtekening, maar een merkteken zet, dan kunnen we concluderen dat schrijfvaardigheid ontbrak en de betreffende brief als niet-autograaf bestempelen. Wanneer tenslotte onvoldoende bewijsmateriaal gevonden werd, kreeg een brief de status ‘onduidelijk’.

Resultaten

Het resultaat is een zeventiende-eeuws corpus dat bestaat uit autografen, niet-autografen en brieven met het label ‘onduidelijk’, en een achttiende-eeuws corpus van uitsluitend autografen. Voor de achttiende eeuw zijn zoveel autografen beschikbaar dat niet-autografen buiten het uiteindelijke corpus zijn gehouden. Die corpora vormen de basis voor drie boeken: het binnenkort te verschijnen proefschrift over zeventiende-eeuwse brieven van Judith Nobels, de weldra te voltooien dissertatie over achttiende-eeuwse brieven van Tanja Simons en de overkoepelende monografie van Gijsbert Rutten en Marijke van der Wal, die eveneens zijn voltooiing nadert. Door samenwerking met het Instituut voor Nederlandse Lexicologie zullen die brievencorpora bovendien gelemmatiseerd en taalkundig verrijkt beschikbaar komen (zie http://www.kennislink.nl/publicaties/nieuwe-vondsten-in-oude-brieven).

Marijke van der Wal, Universiteit Leiden

www.brievenalsbuit.nl

Elke congresdag begint en eindigt met een keynote lezing. De sprekers zijn Gillis Dorleijn (Rijksuniversiteit Groningen), Ralf Grüttemeier (Carl von Ossietzky Universität Oldenburg), Liesbeth Korthals Altes (Rijksuniversiteit Groningen), Pieter Verstraeten (KU Leuven), Sven Vitse (Universiteit Utrecht) en Nachoem Wijnberg (Universiteit van Amsterdam).

De centrale vraag van het congres is welke plaats de tekst in de modern-letterkundige neerlandistiek inneemt, met andere woorden in welke vormen teksten vandaag bestudeerd worden, of zij hun plaats moeten heroveren in de literatuurstudie dan wel nooit weggeweest zijn en zonder complexen met andere onderzoeksobjecten gecombineerd kunnen worden. In concreto staan zowel een aantal aspecten van de tekst centraal en allerlei transformaties ervan als de mogelijke invalshoeken. Aan elk van die thema’s wordt een congresdag besteed. Enerzijds kunnen verkenningen van nieuwe onderzoeksgebieden en methodologische reflecties aan bod komen en anderzijds kunnen concrete tekstanalyses gepresenteerd worden.

Aspecten
De laatste jaren tekenen zich interessante vernieuwingen af in de studie van teksten, zoals in het onderzoek van stijl, ruimte, personages en objecten. Hoe geven plaatsen en settings in literatuur (bv. stad vs. platteland) betekenis aan de tekst? Wat voor personages (helden of antihelden, types of psychologisch uitgewerkte figuren) bevolken de Nederlandse literatuur? Hoe evolueert ‘het personage’ binnen een oeuvre of in de loop van de literatuurgeschiedenis? Ook de voorstelling van materiële objecten in literatuur verdient onze aandacht: gebruiksvoorwerpen, machines en technologie, geld en handelswaar wijzen naar de ideologie van teksten en moeten een plaats krijgen in de interpretatie ervan.

Invalshoeken
Vele van de theoretische invalshoeken die de literatuurwetenschap ontwikkeld heeft om de literaire tekst te bestuderen, zoals ideologiekritische interpretatie, discoursanalyse en narratologie, worden vandaag nog altijd in de praktijk gebracht. Andere verdienen een actualisering of een explicietere reflectie. Achter de verhalen 5 wil graag ruimte bieden voor reflectie over tekstgerichte methodes in het algemeen en over enkele velden in het bijzonder: hoe kunnen we vandaag bijdragen tot het begrip van literaire genres in de moderne Nederlandse literatuur? Op welke basis interpreteren we teksten? Hoe activeert de tekst het bewustzijn van de lezer? Wat is de potentiële bijdrage van een geactualiseerde thematologie en motievenstudie?

Voor deze dag verwelkomen we lezingen over onder meer de studie van literaire genres, over de interpretatie van teksten en de relatie tot de cognitie van de lezer, en over de studie van thema’s en motieven.

Transformaties
Literaire teksten zijn geen statische of onveranderlijke objecten. Zij hebben een specifieke ontstaansgeschiedenis, zijn gedurende hun bestaan aan allerhande veranderingen onderhevig en manifesteren zich daarbij in diverse verschijningsvormen, ook in andere dan louter tekstuele media. Binnen het deel ‘Transformaties’ willen we onderzoekers aan het woord laten die zich bezighouden met onderwerpen als tekstgenese, vertaling, intermedialiteit, adaptatie, teksteditie, kortom: met teksten in de verschillende fasen en stadia van hun bestaan en in de vele vormen en gedaantes die zij hierin kunnen aannemen. Daarbij zijn wij bijvoorbeeld geïnteresseerd in visies op de rol van digitale ontwikkelingen in het literatuurwetenschappelijke onderzoek en uiteenzettingen over de status van het begrip ‘tekst’ in de diverse transformaties die hij kan ondergaan.

Praktisch
Achter de verhalen 5 verwelkomt voorstellen voor lezingen van twintig minuten, die tijdens het congres gevolgd worden door een discussie van tien minuten. Voorstellen omvatten de titel van de lezing, een samenvatting van max. 500 woorden en een cv van enkele regels. De voorstellen dienen voor 1 juli 2013 gericht te worden aan achterdeverhalen5@gmail.com.

Organisatie
Lars Bernaerts, Hans Vandevoorde en Marc van Zoggel

De Clercq was hoofd van een Amsterdams handelshuis in granen (S. & P. de Clercq), die in 1824 besloot als ambtenaar in dienst van de koning te treden voor een vast salaris van f. 7.000 per jaar om niet in de dreigende ondergang van zijn handelshuis meegesleept te worden. De Clercq was tevens een voorman van het Réveil  (een godsdienstige opwekkingsbeweging) die als literatuurhistoricus en bekend improvisator van gedichten intensief contact onderhield met vooraanstaande cultuurdragers als Willem Bilderdijk, Isaäc da Costa en talloze andere schrijvers, literatoren en wetenschappers. Daarvan getuigt hij ook voortdurend. Maar bladzijde na bladzijde hamert de Clercq er op dat meer dan de literatuur, de wetenschap, de handel kortom de wereldse zaken, het ‘de genade Gods in Christus’ is die hem drijft en hem naar zijn diepste overtuiging in alles de weg wijst.

Hij houdt zijn dagboek bij opdat latere generaties de feiten niet weer uit een in nevelen wegzakkend verleden tevoorschijn hoeven te halen, nu hij, De Clercq, deze op een presenteerblaadje en in chronologische volgorde aanbiedt.

In het dagboek 1823 tekent De Clercq onder andere aan wat hij van en over hem bekende personen heeft vernomen. Medio januari 1823, schrijft hij dat ‘een bekend Cassier alhier’ zijn lidmaatschap van het culturele genootschap Felix Meritis heeft moeten opzeggen omdat hij ‘zijne onnatuurlijke driften’ niet heeft kunnen ‘betomen’:

A de Haas een bekend Cassier alhier & man van jaren schijnt zijne onnatuurlijke driften niet te hebben kunnen betomen, en is genoodzaakt geweest het lidmaatschap v Felix op te zeggen. Hij verlaat ook zijne affaire. Dit bragt weder vele verhalen op het tapijt wegens diergelijke gebeurtenissen. Ik had tog egter niet gedacht dat die takken dezer ontzettende misdaad zoo ver verbreid waren. In Utrecht moeten dezelve alleruitgebreidst zijn. Eens zeide de oude Notaris Commelin, daaromtrent tegen iemand die zeide deze misdaad te willen opsporen. Ja, gij zoudt op het fransche pad beginnen, maar niet, gelijk het behoorde in de Schepens bank eindigen. Er moeten hier, vroeger diergelijke vereenigingen bestaan hebben, & misschien nog bestaan, waarin mannen zich tot een diergelijk doel vereenigden doch waarbij dan de helft in vrouwe klederen verscheen. Wat ik toen nog over het onanezeeren of remplaceeren bij de Vrouwen hoorde, gaat alle verbeelding te boven.

In een ander dagboekfragment uit 1823 schrijft Willem de Clercq, op 27 augustus 1823, als spreker op te treden voor de Maatschappij tot Nut van het Algemeen, afdeling Zaandam. Zijn reis ‘derwaarts’ per roeiboot en rijtuig, zijn ontvangst door het bestuur, het opmerkelijk aantal dames onder de toegestroomde leden, die ‘gepakt op elkander’ zittend hem na afloop van zijn aangekondigde voordracht vragen te improviseren over Peter de Grote, beschrijft hij als volgt:

Om 1 uur des middags trok ik met Steven & V. Dijk na De nieuwe stads herberg waar ons de Zwaardemakers afwachtten, om na Zaandam te trekken, & aldaar de zoo lang beloofde Spreekbeurt te vervullen. Het roeischuitje dobberde genoeg. Aan het Tolhuis stond een Rijtuig dat ons naar Zaand[am] bragt. Wij zagen in het voorbij gaan Landsmeer, Noordhollands dorp van hetwelk de boeren voor hun eigen Rekening de kaas na Bayern Consigneren, doch de brieven niet leezen kunnen nog dezelve schrijven & desweges de Menisten Leeraar tot dit alles gebruiken. Onze aankomst te Zaandam was treurig. Het kind van Zwaardemaker was niet wel. Hij gedroeg zich gelaten & als Christen. Gelukkig schikt het zich & het advies van Dr Nellius was gunstig. Wij trokken naar het Locaal van ‘t Nut, een overdekte Kolfbaan van een ontzettend grote laagte. Dezelve was geheel opgevuld. De Dames ten getale van 115 zaten zeer gepakt op elkander [onl] men moest als redenaar dringen & stoelen laten opnemen om tot den katheder te kunnen doordringen. De leden ten getale van twee à drie honderd zaten aan lange tafels & gebruikte hunne halve fles & ditmaal eerst na de verhandeling Pijpen. Ik wierd door het bestuur opgewacht Zw. was President. Een dikke Chirurgijn de Heer Van Ree groot voorstander van het Nut, die zich beroemde dat Nieuwenhuis in zijnen armen gestorven was, vertoonde zich als Secretaris. De afgevaardigden ter alg. Vergade[ring] & vier leden van het bestuur waren een oude Heer Corver, Adriaan Vos, Denker, een Scheepswerker die indedaad een denker scheen & Dom W[?] die liefde voor het Christendom scheen te hebben, het gevoelen van dC. stijf noemde & v Clusius[?] als een groot man beschouwde. Na voorafgaande Notulen trad ik ter Kansel op. Ontzettende hitte, de kaarsen smelten bijna. Ik lees de Cid verkort & het laatste met kracht. Brief van de Dames, om mij te verzoeken om te improviseren getekend onder ander[en] door Juff Swaving, de dochter v de Quack. Onderwerp Peter de Grote. Tegenoverstelling v Griekenland & Rusland. Rusland door Holland beschaafd dat toen voornamentlijk door zijn bloei in staat was dat licht aan te kweken. Toepassing op Noordholland & op de Nederlandsche vrouwen. Goedkeuring v alle die dames half nieuw, half oud modisch gekleed. Lieve Gezichtjes onder de kapertjes. Lang Rapport der Grote vergadering dat niets afdoet. Grote questie v Domin[ee] Reuteler (Luthers]) die nu ook niet gerookt wil hebben onder zijne verhandeling, geappuyeerd door Dom Tenknink die twee verh over de Mode & een over het Vermaak gedaan heeft. Wijsheid v Zwaardemaker in het niet forceren der volkstem[ming?]. Hartelijk begroeting v Zwad. Gij wilt onzen dank niet; gij hebt de eer van God gezocht. Moge deze de kroon op uw werk zijn. Wij hadden met het bestuur een regt genoeglijke Collation. Ik verhaalde veel van dC, reciteerde stukken uit het Ganzebord. Eindelijk begon onze vriend Denker over Schiller te spreken nu nam ik dien tot Thema, weder anders als bij Muller. Wij scheiden regt hartelijk van elkander & in ‘t geheel was dezen avond & dag gezegend.

Marian Schouten, Huygens ING

http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/Declercq

Een eeuw waarin de heldhaftige dertiende-eeuwse ridderverhalen naar de achtergrond verdwenen en de rederijkers hun intrede nog niet hadden gedaan. Een eeuw waarin de steden opkwamen en bijna de halve Europese bevolking een ‘Zwarte Dood’ stierf, er burgeroorlogen uitbraken en men regelmatig te kampen had met koudegolven en hongersnood. Wereld in woorden werpt nieuw licht op deze duistere periode, waarin er naast vrees ook hoop bleef bestaan. Op meeslepende wijze en met veel inlevingsvermogen neemt Van Oostrom zijn lezer mee een wereld in die tot nu toe vooral ver van huis leek te zijn, langs alle gruwelen maar ook langs alle literaire juwelen die in die mysterieuze eeuw thuishoren.

Wereld in woorden is het vervolg op Stemmen op schrift (2006), een literatuurgeschiedenis over de periode tot 1300. Beide boeken maken deel uit van de Geschiedenis van de Nederlandse literatuur, een zevendelig overzicht van de Nederlandstalige literatuur van de middeleeuwen tot nu. Van Oostrom is een van de twaalf auteurs die meewerkt aan het door de Taalunie geïnitieerde project. De vraag die bij een dergelijk grootschalig letterkundig project om de hoek komt kijken is altijd: voor wie moet men schrijven? Voor een gering aantal collega-neerlandici of voor een breed publiek van liefhebbers? Van Oostrom koos duidelijk voor de laatste groep, en niet zonder vruchtbaar resultaat: met Stemmen op schrift werd hij genomineerd voor de AKO Literatuurprijs en exemplaren van Wereld in woorden gaan nu al als warme broodjes over de toonbank. Dit wil niet zeggen dat Wereld in woorden geen academische waarde bezit. Recente ontdekkingen en nieuwe wetenschappelijke inzichten zijn verwerkt in een doorlopend verhaal en regelmatig worden suggesties voor vervolgonderzoek aangedragen. Vóór alles wil Van Oostrom de eenzijdigheid van veertiende-eeuwse literatuurgeschiedschrijving – zoals het zwarte beeld dat Barbera Tuchmann van deze eeuw schetste – doorbreken.

Wereld in woorden behandelt niet enkel bekende auteurs en klassiekers, maar wil een volwaardig overzicht van het literaire klimaat van de eeuw bieden. Dat moet geen gemakkelijke opgave zijn geweest, aangezien de veertiende eeuw een eeuw van verandering en variatie is. De diversiteit van teksten in het handschrift-Van Hulthem, de ‘Ark van Noach’ onder de handschriften (p. 12), representeert de expansie van bestaande genres in de veertiende eeuw, net als het gevarieerde Gruuthuse-handschrift. Zonder dit laatstgenoemde Brugse handschrift ‘zou de Nederlandse literatuurgeschiedenis er beduidend bleker uitzien.’ (p. 536) Niettemin gaat de explosie van de Middelnederlandse letterkunde gepaard met het vervagen van het verschil tussen hoge en lage cultuur. Valt de grens tussen literaire en niet-literaire teksten dan nog te trekken? Op een afstand van ruim zeshonderd jaar is een scheiding tussen wat als literatuur werd beschouwd en wat niet meer niet altijd aan te brengen. Geschriften zonder literaire waarde kunnen ons echter veel vertellen over het leven en de taal van de middeleeuwers. Door het betrekken van culturele aspecten in zijn panorama wordt Van Oostroms literatuurgeschiedenis tot een ware cultuurgeschiedenis verheven.

Van Oostrom duikt in het leven van Jacob van Maerlant en Lodewijk van Velthem, van de Antwerpse bestuursambtenaar Jan van Boendale en de mysticus Jan van Ruusbroec, maar ook in dat van minder bekende auteurs als de anonieme ‘Bijbelvertaler uit 1360’ en de dominee-dichter Augustijnken. Naast bekende Mariamirakelen, de abele spelen en het Egidiuslied krijgen de praktische artes (vakkundigheden), volkstalige geschriften over geneeskunde en chirurgie, sproken, berijmde gebeden en tegeltjeswijsheden een prominente rol toegewezen. Het nadeel van zo’n brede overzichtsbenadering is dat ook oninteressante geschriften de revue passeren, zoals de alchemistische abracadabra-documenten uit het Weense handschrift waarvan Van Oostrom zelf al aangeeft dat ‘het niet zo vreemd [is] dat het zo’n eenzaam boek gebleven is’ (p. 96).

Een goede literatuurgeschiedenis bestaat niet uit een simpele opsomming van historische feiten, maar vereist ook verbeeldingskracht van de literatuurhistoricus. Dat Van Oostrom over deze gave beschikt, blijkt wel uit zijn bespreking van de Rijmkroniek van Holland, een werk van een anonieme schrijver dat de geschiedschrijver Melis Stoke als tweede auteur voltooide. In de tekst spreekt de veertiende-eeuwse klerk de Hollandse graaf Floris V (1254-1296) aan. De handschriften die de Rijmkroniek bevatten, bevinden zich tegenwoordig in de Haagse Koninklijke Bibliotheek, ‘op een boogschot afstand van het Binnenhof dat Floris V en zijn vader bouwden.’ (p. 63) Van Oostroms verbeeldingskracht creëert sfeer: ‘Het valt niet moeilijk in te denken dat de tekst aldaar werd voorgelezen – oorspronkelijk door Melis Stoke zelf? – wanneer de Hollands-Henegouwse graven weer eens in ’s-Gravenhage verbleven.’ De Rijmkroniek sluit af met de versregel ‘Nu seghet amen die den grave mint!’, waarop Van Oostrom zich inbeeldt dat ‘stellig een luid amen galmde door de Ridderzaal.’ (p. 63)

Met treffende vergelijkingen wordt de afstand tussen de middeleeuwer en de moderne lezer overbrugd. Zo kan oorlogsgeschiedschrijver Jan van Heelu voorgesteld worden als een ‘embedded’ oorlogscorrespondent (p. 66) en kunnen de ridderlijke kruistochten, ofwel ‘militaire expedities naar Pruisen’, die zich grotendeels met drank en dans in luxueuze herbergen afspeelden, geassocieerd worden met de après-ski van de moderne wintersport (p. 72, 96). Jan Yperman, de schrijver van de eerste Nederlandstalige chirurgie, is een ‘plastisch chirurg avant la lettre’ omdat hij zijn vakgenoten uitlegde hoe zij bij het snijden een zo klein mogelijk litteken konden achterlaten (p. 106). Verder moeten we ons de optimistische teksten van Jan van Boendale, volgens wie alles mogelijk is als je maar hard genoeg werkt, voorstellen als ‘The American dream, Antwerpen anno 1330’ (p. 157). En de kostbare minnekistjes waarin het populaire maar tragische liefdesverhaal Borchgravinne van Vergi staat afgebeeld, zijn zogenaamde ‘haute couture uit Parijs’ (p. 344).

Van Oostroms passie voor het vak is onmiskenbaar en hij loopt zichtbaar over van enthousiasme wanneer hij een topstuk als de Beatrijs mag behandelen, dat zich volgens hem prima zou lenen voor een verfilming. Beatrijs is het eerste verhaal in de Nederlandstalige literatuurgeschiedenis met een vrouw van vlees en bloed in de hoofdrol en de veertiende-eeuwse schrijver toont op vernieuwende wijze wat er in haar omgaat. Vooral zijn meesterschap over de taal wordt geprezen: ‘Beatrijs [is] geschreven door een echte literator.’ (p. 313)

Dat Van Oostrom zelf ook een ‘echte literator’ is, moge duidelijk zijn. Met een literaire pen en aandacht voor de nationale en internationale geschiedenis weet hij een geheel te creëren, waarin er soms zelfs plaats is voor subtiele verwijzingen naar moderne literatuur. Bijvoorbeeld wanneer het  obscure vervolg op het beroemde Vanden vos Reynaerde wordt behandeld: ‘De tekst loopt leeg uit alle openingen: de monden spuwen vuige taal, en geregeld is er sprake van bloed, zweet, tranen, stank, urine en excrementen. Schoonheid heeft hier haar gezicht verbrand’ (p. 329). Deze knipoog naar Lucebert is niet zonder bijbedoeling. Het modern aandoende Reynaert II – een verhaal dat in zijn eigen tijd zeer populair was en in de achttiende eeuw via een Nederduitse bewerking zelfs Goethe onder ogen kwam – gaat vanwege zijn verschillende vertelperspectieven en zijn nihilistische kijk op taal in de richting van wat we bij het postmodernisme zien. Wie had dit verwacht van een middeleeuws dierenepos? De veertiende eeuw is misschien toch minder ver weg dan we dachten.

Suzanne van der Poel, Huygens ING

Frits van Oostrom, Wereld in woorden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2013, 651 blz. Paperback € 35,– tot 30-04-2013, daarna € 45,– (ISBN 9789035139404), Hardcover € 55,– (ISBN 9789035139398).

Hoe die ‘tolerantie’ er twintig jaar eerder in de praktijk uitzag, heeft Gabriël Kousbroek, de zoon van essayist Rudy Kousbroek, aan den lijve ondervonden, of correcter: zijn schoolvriendje Guido. In 1981 ging de toen zestienjarige Gabriël, tekenaar-in-wording, met zijn vader, zijn stiefmoeder Sarah Hart en vriendje Guido in de zomervakantie op bezoek bij Reve en Schafthuizen in het Franse Le Poët-Laval. Tijdens de maaltijd nam Reve Guido bij zich op schoot: ‘Toen duwde de oude geilaard zijn tong in Guido’s mond, zogenaamd als begroetingsritueel. Ik keek naar dat tafereel en verwachtte dat mijn vader er iets van zou gaan zeggen, maar die was er kennelijk blind voor.’

Na het eten sloeg Reve nog een keer zijn slag, en later die avond probeerde Schafthuizen de halfnaakte Guido op bed ‘te masseren’, wat Gabriël ternauwernood wist te verhinderen door het op een schreeuwen te zetten. De volgende dag bezocht het gezelschap l’Albatros, het ‘Geheime Landgoed’ van Reve. Toen de rest met verrekijkers over het landschap uit tuurde, duwde Reve Guido achter een muurtje ‘en forceerde zijn tong in diens mond’.

Gabriël Kousbroek komt met deze onthullingen in Kousboek, een fragmentarisch autobiografisch relaas. In gecombineerde verhaal- en stripvorm laat hij veertien episodes uit zijn leven de revue passeren. Na het overlijden van zijn moeder, schrijfster Ethel Portnoy (2004), zijn zuster Hepzibah (2009) en zijn vader (2010) is Gabriël de enig overgebleven Kousbroek en is het ‘tijd om de balans op te maken’, zoals de achterflap meldt. Is het boek daarmee ook een afrekening? Alvast zeker is dat Gabriël enkele familierekeningen vereffent. De indolentie van zijn vader bij de aanrandingen van Reve en Schafthuizen is er daar een van: ‘toen knapte er iets in mij, vooral omdat mijn vader het allemaal leek te negeren’.

Eerder lezen we al hoe Rudy Kousbroek bij zijn scheiding van Portnoy les één van mislukkende huwelijken, dat het nooit de schuld van de kinderen is, gevoeglijk aan zijn laars lapt: ‘Mijn vader was drie jaar ervoor gescheiden van mijn moeder en had mij daarvan de schuld gegeven’. En er is meer. Een man vertelt Gabriël hoe zijn vrouw bij hem was weggegaan voor een affaire met de oude Kousbroek, en dat ze later zelfmoord had gepleegd toen Rudy verder elk contact weigerde. Ook beschrijft Gabriël hoe hij heeft geleden onder de controversiële teksten van zijn vader over het Jappenkamp, dat min of meer als een vakantiekamp werd neergezet. Woedende overlevenden en nabestaanden reageerden zich nadien bij gelegenheid ook af op Kousbroek fils, zelfs fysiek. Die hoorde hun verhalen ongemakkelijk aan: ‘ik voelde mij plaatsvervangend beschaamd voor mijn vader en diens harde uitspraken’.

Toch is dat maar één kant van het verhaal. Gabriël bewaart ook goede herinneringen aan zijn vader: ‘Ondertussen probeerde mijn vader toenadering tot mij te zoeken en er nog gewoon een beetje voor me te zijn’ en ‘ik vond het fijn dat hij me de dingen wilde tonen die hij mooi of interessant vond’. Rudy bracht zijn fascinatie voor techniek, kunst en wapens over op zijn zoon. Liefdevol zijn ook de herinneringen aan zijn moeder: een hartverwarmende moeder-zoon-samenzwering tijdens een bezoek aan het Forum Romanum; haar hulp wanneer Gabriël problemen heeft met woninginstanties; haar ziekbed en sterven.

Nog vóór de titelpagina staat een soort disclaimer: ‘Tot voor kort kreeg ik slechts onder één voorwaarde publicatieruimte van uitgevers en kranten: een exclusief interview met mijn vader en/of mijn moeder. Omdat mijn vader mij voor dit soort omkoperij had gewaarschuwd ben ik er altijd voor op mijn hoede geweest, maar nu mijn ouders zijn overleden, is die voorwaarde komen te vervallen.’ Ook het eerste verhaal ‘Panorama’ gaat over zulke ‘omkoperij’: de redactie van Panorama nodigt Gabriël uit voor een sollicitatiegesprek, maar al snel blijkt dat ze hem slechts informatie over een buitenechtelijke relatie van zijn vader willen ontfutselen. Gabriël is razend: ‘Wacht maar! Eens zal mijn tijd komen! En dan pak ik jullie allemaal terug!’

De vraag moet nu gesteld worden of de publicatie van het Kousboek niet net zozeer steunt op het ‘zoon van’-gehalte van de auteur. Met andere woorden: zou dit boek er ook gekomen zijn als Gabriël de zoon van een tirannieke loonslaaf uit Alphen was geweest? Nu weet ik te weinig van beeldende kunst om te kunnen beoordelen of de striptekeningen van hoog niveau zijn. De verhalen zijn in ieder geval heel aardig, met vermakelijke ironische commentaren en beschrijvingen. Wanneer hij bijvoorbeeld met een vriendje een brommer aan gort slaat heet dat ‘een halfuur noeste arbeid’. Wel lijdt hij aan een taalkronkel die Paulien Cornelisse onlangs diagnosticeerde: het gebruik van ‘letterlijk’ waar alleen de overdrachtelijke betekenis van toepassing is. ‘Mijn moeder moest opdraaien voor de kosten van de rechtszaak, waarna zij letterlijk aan de grond zat.’

Gabriël is geen lieverdje, zo blijkt. Hij verschijnt aan de lezer als onhandelbare puber die van elke school getrapt wordt, als punker, als kraker, als blower. Hij heeft ‘drie maanden in de bak gezeten voor poging tot doodslag op een politieagent’ en loopt met zijn woning aan de Zeedijk vlot een huurachterstand op van zes maanden. De huisbaas wil hem het bedrag wel kwijtschelden als hij in zijn kamer een Israëlische huurmoordenaar twee weken onderdak verleent. Bij thuiskomst treft hij de hitman hevig bloedend aan; hij is neergeschoten bij zijn klus. Onder bedreiging van een vuurwapen moet Gabriël met een mes de kogel uit de wond wrikken. De man valt in katzwijm en Gabriël sleept hem met hulp van de bovenbuurman naar een bankje in een speeltuin waar ze hem voor dood achterlaten. Er kraait geen haan naar en het verhaal eindigt met Gabriël die een weekje uit logeren gaat bij zijn moeder.

Nu acht ik in Amsterdam niets onmogelijk, maar het ‘sterke verhalen’-gehalte is groot. Dit roept de vraag op naar het literaire karakter van het Kousboek, dat wil zeggen: naar waar autobiografie ophoudt en verbeelding begint. Zeker lijkt dat Gabriël de Kousbroekse Historiën hier en daar wat heeft aangedikt en uitvergroot. Het blijven sowieso projecties van Gabriël, wat ook voor zijn ‘schuld’ aan de scheiding van zijn vader en moeder geldt. We weten niet of Rudy dat ooit letterlijk zo gezegd heeft, of dat Gabriël het zo ervoer. We zijn bovendien snel geneigd te denken smakelijke, waarheidsgetrouwe confidenties over de familie Kousbroek te lezen, maar heeft Gabriël de kletskousen niet gewaarschuwd dat hij ze hun zucht naar privéinformatie betaald zou zetten? Wie weet heeft hij met zijn Kousboek wel twee rekeningen ineen vereffend.

Marc van Zoggel, Huygens ING

Gabriël Kousbroek, Kousboek. Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar, 2013, 160 blz. ISBN: 9789038896526

For the first: the creation of massive amounts of data in digital form has already transformed the basic materials of scholarly editing, while digital tools offer new methods for exploration and publication. For the second: where scholarly editing in the past has been typically the work of a single dedicated scholar, the development of social media opens up the possibilities of collaborative work across whole communities. These changes affect every aspect of scholarly editing. This conference will explore the theoretical, practical, and social implications of these changes.

Proposers accepted from this open call will join some thirty invited conference participants, drawn from scholarly editing, digital humanities, and the ‘citizen scholar’ movement.  Confirmed participants are Barbara Bordalejo, Susan Brown, Ben Brumfield, Gabriel Egan, Paul Eggert, Paul Flemons, Alex Gil, James Ginther, Tuomas Heikkilä, Fotis Jannidis, Laura Mandell, Murray McGillivray, Brent Nelson, Catherine Nygren, Dan O’Donnell, Roger Osbourne, Wendy Phillips-Rodriguez, Elena Pierazzo, Ken Price, Peter Robinson, Geoffrey Rockwell, Peter Shillingsburg, Ray Siemens, Michael Eberle-Sinatra, Joshua Sosin, Melissa Terras, Edward Vanhoutte, and Joris van Zundert (to be confirmed: Hans Gabler and Jerome McGann). The conference will be preceded by a one-day workshop on collaborative editing systems.

Proposals should focus on some aspect of contemporary digital scholarly editing. We welcome descriptions of current projects, theoretical or speculative discussions, bibliographic work, or any aspect of scholarly digital editing. Papers considering scholarly editing in a communal, collaborative context are particularly encouraged. Proposals will be accepted under two strands: one for students of graduate and doctoral programs, one for all others.  We particularly welcome proposals from the GO::DH<http://www.globaloutlookdh.org/> (Global Outlook::Digital Humanities) community, addressing digital scholarly editing in a global context.  We will able to offer financial support for accepted proposals, if needed, in the form of bursaries and/or funding for all travel and other costs, and will give preference in allocating funding to proposers from circumstances where support is rarely or never available. As well as a 500 word abstract, proposers should submit a cover letter explaining their interest in the conference theme, why they want to attend and indicate what level of support (if any) they might need to come to the conference.

Proposal submission will close on 26 April; successful proposers will be notified by 10 May 2013. The call is at https://ocs.usask.ca/conf/index.php/sdse/sdse13/schedConf/cfp.; the conference website is at https://ocs.usask.ca/conf/index.php/sdse/sdse13.

Maar ook onder historici zijn strategen, tactici en uitvoerders die hun specialisme beheersen. Sloos behoort bepaald tot de laatste categorie. Daarnaast is zijn invalshoek de boekwetenschap, niet de inhoud of de verspreiding van militaire kennis. De titel van zijn werk doet weliswaar denken aan de strateeg, maar de uitwerking herinnert eerder aan bundels met op zich verdienstelijke artikelen waaraan de redacteuren een pakkende, maar misleidende naam hebben gegeven. Inderdaad is ook Gewapend met kennis een bundeling van bewerkte en aangevulde artikelen. ‘Hierbij is ook geprobeerd om de onderlinge samenhang te vergroten, zonder dat storende overlappen ontstonden’ (p. 48). Deze ontwapenende bekentenis vergoedt veel, want de lezer waant zich op een hindernissenbaan waar hij omhoog moet klimmen langs een dun lijntje met dikke knopen.

Het is dus verstandig, vooral veel aandacht voor die knopen te hebben, want als zodanig zijn ze de moeite waard. Dat geldt nog niet zozeer voor de inleiding, die tracht te schetsen hoe verschillende landen aan de krijgskunde hebben bijgedragen en hoe dat in Nederland ging. Interessant is hier vooral de waarschuwing dat militaire historici nog te vaak veldslagen als ijkpunt nemen voor vernieuwingen, zonder er op te letten hoe deze al zijn voorbereid in de vakliteratuur. Even opvallend is de definitie van militaire boekcultuur als ‘de productie, distributie en consumptie van het gedrukte boek als middel van communicatie binnen de Nederlandse krijgsmacht’. De twee laatste punten worden later helaas niet in geregelde vorm uitgewerkt.

Op zijn best is Sloos als hij uitlegt hoe de collectie militaire literatuur van het Legermuseum is gegroeid uit vele afzonderlijke verzamelingen. De Raad van State van vóór 1795, de stadhouders, enkele corpsbibliotheken, het depot van oorlog, ministeries en opleidings- en onderzoekinstituten hebben daaraan bijgedragen. Indirect wordt zo de plaats en de opbouw van de militaire kennis in Nederland zichtbaar, en ook hoe deze de vele institutionele wisselingen en lotgevallen heeft kunnen overleven. Een bewijs te meer hoe de stabiliteit van de ambtelijke infrastructuur hier te lande de cultuur heeft gediend. Internationaal blijkt Nederland dan geen slecht figuur te slaan wat betreft de omvang en de kwaliteit van dat militaire boekenbezit. Konden onze militairen misschien beter lezen dan vechten? vraagt de lezer zich onwillekeurig en waarschijnlijk zeer ten onrechte af.

Andere deelstudies betreffen de bibliografische achtergronden van enkele afzonderlijke handboeken en memoires. Ook hier blijft de zuivere boekwetenschap troef. Zo krijgen we niets te horen over wat ongetwijfeld een van de belangrijkste successen op het gebied van communicatie van militairen met burgers in de achttiende eeuw was, namelijk de verspreiding van het reglement op de exercities van 1771. Dit werd hét handboek van de patriotse genootschappen van wapenhandel.

Een ander interessant onderdeel van het boek gaat over de opkomst van de Gebroeders Van Cleef als uitgevers van militaire boeken. Zij waren juist op dit gebied zeer succesvol dankzij de steun van zowel Lodewijk Napoleon als koning Willem I en van enkele invloedrijke personen in ambtelijk Den Haag. Minder scherp komt naar voren dat zowel Allart als de Van Cleefs hebben geprobeerd zich te nestelen in het gat dat viel na de politieke val van staatsdrukker Scheltus na 1795. Daarna kreeg de staatsdrukkerij een dermate ambtelijk karakter dat zij zelfs werd ingelijfd in de staatssecretarie. Zo lagen er mogelijkheden voor commerciële uitgevers met een eigen distributienetwerk op de traditionele terreinen van bestuur, wetgeving en leger.

In het verlengde hiervan geeft Sloos een overzicht van het militair uitgavenfonds van Van Cleef tot 1860. Daarbij valt op dat steeds meer boeken uitkwamen die zich richtten op de gewone soldaat. Onderwijs en professionalisering worden hierin weerspiegeld. Toen aan de bevoorrechte positie van Van Cleef een eind kwam door het verlopen van het octrooi in 1839, was dit ook het segment waarop de uitgeverij kon terugvallen. Daarbij voegden zich militair-historische werken. In 1945 kwam de firma helaas niet brandschoon uit de Tweede Wereldoorlog. De staat trok weer meer uitgeversactiviteiten op militair gebied aan zich.

Een hoogst interessant hoofdstuk van bredere betekenis is gewijd aan de negentiende-eeuwse boeken die de zedekundige opvoeding van de militair ter hand namen. Hier gaat Sloos wel in op de doelstellingen, de inhoud en de verspreiding van de publicaties. Terecht merkt hij op dat ze hun plaats innemen in het algemene beschavingsoffensief van die tijd. De auteurs moeten vooral worden gezocht onder ‘geestelijken, predikanten en vertegenwoordigers van charitatieve instellingen’. Achtergrond was de algemene dienstplicht, die de zwakkeren in de samenleving samenbracht met de middenklasse die zich geen plaatsvervanger kon veroorloven.

Ten slotte verdient het hoofdstuk over de bibliotheek van Lodewijk Napoleon in het paleis op de Dam vermelding. Hierin geeft Sloos ook een analyse van de inhoud naar onderwerpen. Er kwam veel poëzie, mengelwerk en geschiedenis in voor en weinig militaria! Maar wat betekent dit? Ook elders zijn boeken van de koning teruggevonden, onder andere in de collectie van het Legermuseum in Delft. Sloos lijkt overigens te denken dat Lodewijk Napoleon na zijn abdicatie gelegenheid heeft gehad boeken mee naar Frankrijk te nemen. In werkelijkheid is hij in 1810 hals over kop naar Duitsland gevlucht en later naar Italië gegaan. Het kan wel zijn dat een aantal boeken met zijn door keizer Napoleon geconfisqueerde archief naar Parijs is meegenomen.

Kortom, het proefschrift van Sloos biedt inderdaad veel informatie over het militaire boek. Maar er staat nóg iets op de achterflap van het boek: er bestaat van geen enkel land een algemene studie over militaire boekcultuur. Helaas moeten we deze mededeling nog steeds letterlijk nemen, ook voor Nederland.

Joke Roelevink, Huygens ING

Naar aanleiding van: Louis Ph. Sloos, Gewapend met kennis. 500 jaar militaire boekcultuur in Nederland. Uitgeverij Vantilt. Nijmegen, 2012. ISBN 978 94 6004 070 2