Vandaag presenteerde de KB een mijlpaal: de helft van de boeken die Google voor de KB digitaliseert, 80.000 van de 160.000, zijn inmiddels digitaal beschikbaar. Bij Google komen ze sowieso geleidelijk aan ter beschikking; bij de KB zijn ze vanaf heden ook te raadplegen op boeken.kb.nl.

Zoals bekend heeft Google met een flink aantal grote bibliotheken contracten gesloten om de gehele collectie of grote delen daarvan te digitaliseren. Zo ook met de KB, die de collectie van 1700 tot 1870 door Google laat digitaliseren. De KB heeft bedongen de collectie, die dus in elk geval deel uitmaakt van Google Books, ook zelf aan te mogen bieden. Ik begrijp dat wat de KB nu aanbiedt in feite een schil is op de diensten van Google, en dat na afsluiting van het project de boeken ook zullen worden aangeboden als onderdeel van de andere collecties van de KB.

Bij de presentatie vanmiddag benadrukte Bas Savenije, directeur van de KB, dat zonder de steun van Google dit tempo van digitalisering onmogelijk zou zijn.

De waarde voor de gebruikers van deze afzonderlijke collectie is dus beperkt, omdat we geen boeken te zien krijgen die we niet ook via Google Books zelf al zouden kunnen zien. In sommige gevallen kan de collectie een handige manier zijn om irrelevant materiaal in een zoekactie niet mee te nemen. Wat nuttig kan zijn is de mogelijkheid om te zoeken via auteur of titel. Dat kan in principe via Google Books ook wel, maar daar moet je de zoektermen kennen. Daar staat tegenover dat de KB-collectie geen mogelijkheid biedt om de zoekactie tot een bepaalde periode te beperken.

Het interface is eenvoudig gehouden. Wat ik jammer vind is dat maar een klein deel van de ruimte op het scherm wordt gebruikt voor het tonen van het gevonden boek. Door veel overbodig wit boven en onder de boekpagina is het niet altijd mogelijk een hele pagina tegelijk te tonen.

Desalniettemin is het goed om te zien dat er voortgang wordt gemaakt met de digitalisering van deze boeken. Nu nog het materiaal van na 1870! In zijn toespraak liet Bas Savenije niet na nog eens te beklemtonen hoe belangrijk het is de auteurswet zo aan te passen dat digitale bibliotheken ook materiaal waarop nog rechten rust kunnen aanbieden. De staatssecretaris had zich laten excuseren, maar laten we hopen dat die boodschap bij het ministerie is aangekomen.

De editie toont vijf stukken in acht tot negen handschriften, nog altijd bewaard in Sint-Gallen. Voor elk stuk is de muziek gekoppeld aan de bladzijden van het handschrift; wanneer de muziek zover is, wordt automatisch de nieuwe bladzijde getoond, en als de gebruiker kiest voor een nieuwe bladzijde springt de muziekweergave ook naar de juiste plaats.

Van de teksten zijn daarnaast transcripties en vertalingen beschikbaar.

Een mooi idee!

Maar als je naar de editie kijkt springen toch de beperkingen in het oog. In de eerste plaats het ontbreken van de mogelijkheid tot vergelijken. Als je meerdere handschriften aanbiedt, zijn er kennelijk interessante verschillen tussen die handschriften. Maar het wordt de gebruiker op deze manier niet makkelijk gemaakt om ze te vinden. De pagina met projectinformatie geeft aan dat de muzikale reconstructie mogelijk werd door vergelijking van de handschriften. Waarom dan niet die mogelijkheid ook aangeboden aan de gebruiker?

Een tweede belangrijke beperking: waarom wel de tekst getranscribeerd, die met een beetje goede wil voor de lezer ook zonder dat wel te lezen valt (OK, soms dan), maar niet de neumen, waar het nu juist om gaat? Waarom niet een poging gedaan om tekst en neumen boven elkaar te plaatsen? Een een derde beperking: waarom niet een klein beetje meer toelichting? Wat zijn neumen? Hoe moet je ze lezen? Wat is de rol van het klooster van Sint-Gallen in de ontwikkeling van het neumen-schrift? In een project dat is uitgevoerd door maar liefst vier prof. dr.’s  is dat toch niet te veel gevraagd? Nu moet ik weer op eigen risico naar Wikipedia.

Peter Boot

De DBNL kondigt aan een deel van haar teksten als epub ter beschikking te stellen. Vooralsnog zijn het er 600, opgesomd in dit overzicht:  Ter Braak, Carry van Bruggen, Hendrik Conscience, Multatuli… Een mooi lijstje, uit de aard der zaak vooral ouder, rechtenvrij materiaal.

Moest je tot op heden de teksten van de dbnl uitprinten of achter de computer blijven zitten, nu plaats je ze op de tablet of e-reader en gaat er mee in je luie stoel zitten. Dat kan de toegankelijkheid van de historische letterkunde alleen maar bevorderen.

Een paar boeken heb ik bekeken en ze zien er eenvoudig maar bruikbaar uit. Ook noten werken redelijk, althans op de iPad. Wat wel opvalt is dat de bestanden erg groot zijn. Bij nadere inspectie blijkt dat in elk van de bestanden een aantal lettertypes is ingesloten. Je vraagt je af of dat werkelijk nodig is? Zo is er vast nog wel iets aan te merken. Maar zonder meer goed nieuws.

Peter Boot

In de periode van februari tot augustus 2012 publiceerde Kuiper op Neder-L zijn editie in wording vanValentijn ende Oursson. Daar werd zijn editie, zoals hij in het naschrift in augustus meldde, gevolgd door een kleine veertig lezers. Later publiceerde hij een studie-editie in pdf en een schone leestekst, ook in pdf. Maar wat door technische problemen nog ontbrak was een versie die bruikbaar is voor e-readers, waar een pdf toch altijd behelpen blijft. Maar zoals Kuiper vandaag tevreden aankondigde is nu dan ook een epub-versie beschikbaar.

Een Schoone en Wonderlyke HISTORIE VAN VALENTYN EN OURSSON … [ca. 1770-1775], exemplaar UB Amsterdam, signatuur OTM: O 63-1314. (foto’s Willem Kuiper)

Het gaat hierbij om een kale tekst, zonder noten of woordverklaringen, omdat epub daarvoor nu eenmaal onvoldoende faciliteiten biedt. Volgens Kuiper: “De belangstellende lezer zal af en toe een woord of een uitdrukking niet kennen of verkeerd begrijpen, maar voor het genietend lezen van deze roman vormt dat mijns inziens geen bezwaar.”

Inmiddels is Kuiper op Neder-L al weer een tijdje bezig met de publicatie van Een schoone ende amoruese historie van Ponthus ende die schoone Sydonie, en publiceert Amand Berteloot op hetzelfde platform Ogier van Denemerken.

Toen hij van start ging met de publicatie van Valentijn ende Oursson schreef Kuiper: “Omdat gedrukte boeken steeds zeldzamer en duurder worden heb ik de gedachte laten varen fondsen te werven voor een studie-editie in druk van Valentijn ende Oursson”. Gezien de wenselijke vergelijking met de Franse brontekst zou zo’n studie-editie  behoorlijk kostbaar worden, en “Ik heb daarom gekozen voor een kosteloze digitale studie-editie”.

Schieten de uitgevers of schieten wij als editie-instituten hier tekort? Het levert in elk geval een boeiend experiment op met nieuwe platforms voor de publicatie van edities.

Peter Boot

8Weekly beschrijft zichzelf als een cultuurmagazine dat ‘dagelijks een gevarieerde mix van artikelen, reportages en recensies over film, muziek, literatuur, theater en beeldende kunst publiceert’. De nadruk ligt daarbij op recensies; onder de genres domineert de literatuur, al is dat niet altijd zo geweest. De term ‘magazine’ suggereert periodieke publicatie, maar daarvan is geen sprake: dagelijks worden nieuwe artikelen geplaatst. In dit artikel zal de aandacht vooral uitgaan naar de publicaties over boeken. 8Weekly plaatst recensies van zowel fictie als non-fictie. Soms wordt bijzondere aandacht besteed aan bepaalde thema’s, al dan niet in relatie tot de actualiteit. Dit jaar zijn er bijvoorbeeld series geweest over de VS, boeken over sport en literaire klassieken. Het beleid lijkt te zijn om in principe alleen Nederlandstalige boeken te bespreken.

De voorpagina van 8Weekly ziet er aantrekkelijk en levendig uit, behoudens een paar lelijke maar ongetwijfeld noodzakelijke advertenties. Een aantal uitgelichte artikelen wordt links boven onder de aandacht gebracht. Een centraal geplaatste kolom met recensies brengt de lezer naar wat het hoofdingrediënt van de site is en toont tegelijkertijd hoe gevarieerd de inhoud van de site is. Kolommen links en rechts verwijzen naar andere soorten artikelen, zoals reportages, voorpublicaties, interviews, en festivalverslagen. Tabjes rechts bovenaan tonen de secties boeken, film, kunst, etc.

Wat kwantitatieve gegevens

Een download van de site gemaakt op 3 november 2012 bevat 9531 artikelen. Hoewel de site bestaat sinds 1998 zijn uit de eerste jaren weinig artikelen behouden gebleven. De download toont een dalende trend. In 2012 zijn tot nog toe 611 artikelen verschenen, zo’n twee per dag.

Uit de download van de site blijkt dat boeken de belangrijkste rubriek op de site vormen.

Het belang van het boek is overigens over de jaren wel toegenomen. Zoals de onderstaande grafiek toont, is de laatste jaren het boek zeer dominant aanwezig en zijn vooral kunst en theater veel minder belangrijk dan voorheen:

Voor wat betreft de genres van de artikelen: de recensie komt verreweg het meeste voor. Dit is de verdeling over de genres voor 2012 (met een paar nog kleinere genres weggelaten):

Een karakteristiek van de site

De vorige site die we in deze serie bespraken, watleesjij.nu, beschreef zichzelf als een ‘community voor boekenliefhebbers’, en daar ging de aandacht dus vooral uit naar onderlinge contacten. In een magazine zoals 8Weekly daarentegen publiceren de recensenten niet voor elkaar maar voor het publiek. Dat uitgangspunt heeft belangrijke gevolgen voor de inrichting van de site. 8Weekly heeft een redactie, waar bovendien onderscheid wordt gemaakt tussen gewone redacteuren (de besprekers), een hoofdredacteur, en voor elke sectie (zoals boeken) meerdere chef-redacteuren en eindredacteuren. De selectie van de te bespreken boeken, de selectie van de recensenten en waarschijnlijk het ‘format’ van de artikelen zijn het resultaat van een redactioneel beleid, niet van de toevallige keuze van de bezoekers van de site.

Wat 8weekly doet is dan ook in veel opzichten traditioneler dan wat gebeurt op watleesjij.nu. 8Weekly zou een combinatie kunnen zijn van de culturele bijlage en de boekenbijlage van een goede krant. Het genre (de boekbespreking) wijkt, behoudens het spaarzame gebruik van hyperlinks (gemiddeld anderhalf per artikel, waarvan de helft naar andere artikelen op de site), nauwelijks af van wat al heel lang op papier gebruikelijk is. Net als in de krant verschijnt hier in principe één recensie per boek, en net als in de krant wordt de selectie, binnen het kader van het redactioneel beleid, grotendeels bepaald door de actualiteit. Anders dan bij een recensie in de krant is het hier mogelijk te reageren, maar daarvan wordt weinig gebruik gemaakt. De reactiefaciliteit is technisch gebaseerd op een Facebook plug-in, en maakt daarmee ook enigszins de indruk van een Fremdkörper op de site te zijn. Het is overigens ook mogelijk recensies te ‘liken’ op Facebook of te signaleren op Twitter of op andere sociale media. Er valt weinig lijn in te ontdekken bij welke boeken dat speciaal gebeurt, behalve dat het niet vooral boeken lijken te zijn die bij een breed publiek in de smaak vallen: aan de top staan Renée van Marissing, Otto de Kat, Grunberg en Bert Keizer (Vijftig tinten grijs verschijnt op de twintigste plaats van mijn telling over het laatste half jaar).

Een ander belangrijk verschil met een traditioneel recensiemedium als de krant is economisch: 8Weekly is gratis. (Er zijn tegenwoordig ook gratis kranten, maar dat zijn niet de kranten die uitmunten in besprekingen van serieuze boeken.) De site kan gratis zijn doordat de kosten lager liggen dan bij traditionele media. Distributiekosten op het internet zijn een fractie van de kosten van het drukken en verspreiden van papier, en vooral: de site drijft op het enthousiasme van mensen die er niet van hoeven te leven. Dat de redactie en besprekers niet worden betaald, betekent volgens sommigen dat hun werk dus wel weinig zal voorstellen, maar in z’n algemeenheid behoeft dat niet het geval te zijn. Het is mogelijk dat de aanzuigende werking van betalende media de beste besprekers weglokt bij de op basis van vrijwilligheid werkende sites. Daar staat tegenover dat met de afnemende ruimte voor besprekingen in de kranten het toch ook goed mogelijk is dat capabele besprekers geen plaats vinden bij een krant, als ze dat zouden willen. Bovendien staat het niet vast dat gespecialiseerde besprekers altijd ook de beste besprekers zijn.

De genres die op 8Weekly worden besproken zijn in elk geval heel divers. Non-fictie neemt een belangrijke plaats in (literaire non-fictie, geschiedenis en filosofie), en ook poëzie en literaire essays worden besproken. De tabel hieronder geeft de tien meest voorkomende rubrieken uit de Nederlandse Uniforme Rubrieksindeling (NUR). (De gegevens hebben betrekking op de laatste drie jaar, omdat ik daarvoor een voldoende aantal NUR-codes geautomatiseerd kon ophalen). Uit de cijfers blijkt dat de belangstelling van de site uitgaat naar het wat serieuzere boek, zeker als je het staatje vergelijkt met het overeenkomstige staatje voor watleesjij.nu.

De meeste boekbesprekers op 8Weekly lijken een academische achtergrond te hebben. Soms zijn ze werkzaam in de journalistiek (zoals Frank Heinen) of als copywriter (zoals Bieke Liefting). Sommigen zijn zelf ook actief als (amateur-)schrijver, zoals Merijn Schipper. Bijna iedereen schrijft ook elders, hetzij op een weblog (zoals Miriam Rasch of Gerard Bes), hetzij op andere boekensites (bijvoorbeeld bij Athenaeum, zoals Emmi Schumacher of literair Nederland, zoals Alexander van Kesteren), hetzij in gedrukte media. We zien hier hetzelfde verschijnsel als we opmerkten in de bespreking van watleesjij.nu: de booksphere vormt een netwerk, en een volledig inzicht in het functioneren van een site vereist inzicht in de verhouding tot andere sites.

Recensies en woordgebruik

De oriëntatie van de besprekingen op 8Weekly blijkt ook in een analyse van het woordgebruik op de site in vergelijking met dat op een aantal andere boekdiscussie-sites. In een paper voor de Web Science conferentie van dit jaar heb ik, samen met een aantal collega’s van de Vrije Universiteit, gekeken naar het woordgebruik op verschillende sites (bol.com, watleesjij.nu, recensieweb, en gedrukte media). We keken daarbij naar besprekingen van de boeken van Arnon Grunberg, en we hebben die besprekingen geanalyseerd met de Nederlandse versie van de LIWC (Linguistic Inquiry and Word Count), een hulpmiddel voor het tellen van woorden in verschillende categorieën ontwikkeld door de psycholoog James Pennebaker. De gegevens uit onderstaande tabel zijn afkomstig uit dat paper en aangevuld met de overeenkomstige gegevens voor 8Weekly. (De besprekingen uit de gedrukte media zijn afkomstig van de site van Grunberg, waar besprekingen van zijn werk worden verzameld).

Alle getallen zijn gemiddelden over de artikelen voor de betreffende site. Alle kolommen behalve de eerste geven het aantal woorden in de betreffende rubriek als percentage van het totaal aantal woorden in het artikel.

We zien duidelijk een onderscheid tussen twee soorten sites met hun eigen taalgebruik: de open sites, waar iedereen van zich kan laten horen, versus de gesloten sites, waar besprekers worden geselecteerd en een redactie uiteindelijk verantwoordelijk is. Het verschil uit zich het duidelijkst in de lengte van de bespreking (het aantal woorden) maar ook bijvoorbeeld in het aantal voorzetsels, wat volgens Pennebaker samenhangt met de complexiteit van de gedachtegang. In het gebruik van ik vs. wij (eerste persoon enkelvoud en meervoud) zien we dat de bezoekers van de open sites alleen namens zichzelf spreken, terwijl de recensenten op gesloten sites door het gebruik van wij proberen meer onpartijdigheid uit te stralen. Hun minder persoonlijke benadering blijkt ook doordat ze minder positieve en negatieve emotiewoorden gebruiken. Hun tegenhangers op de open sites drukken zich ook veel stelliger uit, met ‘zekerheids’-woorden als absoluut, definitief, en volstrekt.

Wat blijkt is enerzijds dat de meningen op de open sites korter, persoonlijker, emotioneler en stelliger zijn dan op de gesloten sites. Dat is misschien niet heel verbazingwekkend, maar toch interessant om op deze manier bevestigd te zien. Anderzijds, en dat ligt denk ik minder voor de hand, blijkt ook dat de recensiemagazines als 8Weekly en Recensieweb in hun woordgebruik nauw aansluiten bij dat in de gedrukte media.

Het zou interessant zijn om voor een beperkt corpus meer in detail een aantal besprekingen op de verschillende sites naast elkaar te leggen en te bekijken op welke aspecten van de besproken werken wordt ingegaan. Mijn indruk is dat in de besprekingen op 8Weekly dezelfde aspecten worden aangetroffen die we verwachten in een bespreking in, bijvoorbeeld, de NRC: plaatsing van het werk binnen het oeuvre van de auteur, eventueel een vergelijking met ander werk van de auteur of van anderen, een weergave van de inhoud, een bespreking van thema’s en stijl, een aanzet tot interpretatie en een afsluitend oordeel. In de reacties op watleesjij.nu zijn de meeste van deze aspecten een zeldzaamheid, en in dat opzicht verbaast het niet dat de analyse van het woordgebruik 8Weekly in één categorie plaatst met de gedrukte media. Het verschil tussen 8Weekly en de NRC ligt eerder in de kwaliteit van de besprekingen, waarbij mijn indruk is dat de kwaliteit in 8Weekly veel meer varieert. De goede besprekingen op de site doen in kwaliteit niet onder voor de besprekingen in de krant, maar er zijn ook veel zwakkere besprekingen.

Tot slot

In een relletje in 2007 beklaagde NRC-recensent en romancier Herman Stevens zich over het zijns inziens lage niveau van de internetkritiek. Daarbij noemde hij behalve Recensieweb en Literair Nederland ook 8Weekly. Wat Stevens vooral verontrustte was dat bij een Google zoekactie de slechte recensies bovenaan eindigden, en zolang de sites bleven bestaan zouden ze daarmee het oordeel over een boek kunnen vastleggen. Recenseren zou een vak zijn dat de vrijwilliger eenvoudigweg (nog) niet beheerst. Vertegenwoordigers van verschillende recensiesites reageerden verontwaardigd, zonder daarbij overigens te betogen dat de gemiddelde kwaliteit op hun sites even hoog zou liggen als bijvoorbeeld bij de NRC, wat ook ongeloofwaardig zou zijn. Menno Hartman (Literair Nederland) benadrukte dat de goede lezer gebruik zal willen maken van meerdere bronnen om zijn oordeel op te baseren. Verder kun je de recensiesites moeilijk verwijten dat hun besprekingen opduiken bij Google. Als de besprekingen uit de NRC online zouden staan zou Google ook die wel weten te vinden.

Interessant is dat waar Stevens vreest dat internetrecensies de meningsvorming over boeken zullen domineren, Jos Joosten juist meent dat ze grotendeels irrelevant zijn. In het hoofdstuk ‘Nederlandstalige literatuurkritiek op internet. Een verkenning’ uit Staande receptie (een eerdere versie staat op Joosten’s site) argumenteert Joosten dat internetrecensies vooralsnog een klein publiek hebben en geen rol van betekenis spelen in de debatten in het klassieke literaire veld. Dat laatste is waarschijnlijk wel waar. Maar als we de omvang van het publiek voor de recensie in de krant vergelijken met dat voor de internetrecensie, moeten we daarbij ook het moment betrekken waarop de recensie wordt gelezen: als onderdeel van het dagelijks lezen van de krant, zonder actieve belangstelling voor het besproken boek, of als resultaat van een doelbewuste zoekactie nadat belangstelling voor een boek is gewekt. Dan zou de internetrecensie, symbolisch gezag of niet, veel meer effect kunnen hebben dan een vaag herinnerde bespreking in de krant. Veel aanleiding voor stellige uitspraken hierover is er vooralsnog niet. Dat de internetrecensies van 8Weekly en vergelijkbare sites een informatiebehoefte van velen dekken staat echter (ook voor Joosten) buiten kijf.

In de volgende aflevering van deze serie zullen we kijken naar sites waar informatieverstrekking een minder belangrijke rol speelt. We kijken dan naar een aantal weblogs van individuele lezers. Het geven van meningen over boeken kan uiteindelijk ook heel goed zonder een organisatie als watleesjij.nu of 8Weekly. Elke lezer kan met een gratis account bij blogspot en weblog opzetten en zijn of haar leeservaringen delen met de wereld. We zullen zien hoe zulke individuele weblogs toch zijn ingebed in de grotere wereld van de online boekdiscussie.

Peter Boot

Klik hier voor alle artikelen in deze serie.

Dit artikel is grotendeels gebaseerd op een download van de site gemaakt op drie november 2012.

Watleesjij.nu is een op boeken gebaseerde sociaal netwerksite. Lezers kunnen op de site verslag doen van hun leeservaringen en reageren op de verslagen van anderen. Bovendien kunnen ze vriendschap sluiten met andere leden van de site, en met hun vrienden berichten uitwisselen. Watleesjij.nu lijkt in veel opzichten op de grote Amerikaanse op boeken gebaseerde sociaal netwerksites, zoals Shelfari, Goodreads en LibraryThing, hoewel er ook verschillen zijn. In Nederland zijn de best vergelijkbare sites dizzie.nl en boeklezers.nl.

De site bestaat sinds mei 2009 en is een initiatief van mediabedrijf NDC|VBK. Op de eenvoudig vormgegeven openingspagina (zie hierboven) beschrijft de site zichzelf als ‘de community voor boekenliefhebbers’, en vervolgt: ‘hier vind je jouw favoriete boeken en laat je weten wat je ervan vindt. Ontmoet andere lezers en ontdek wat zij lezen. Boeken, auteurs en lezers vinden elkaar op Watleesjij.nu.’ Het meest prominente onderdeel van de homepage is een dynamische weergave van de laatst gegeven reacties. De meest populaire boeken in verschillende genres zijn ook toegankelijk via een ‘top tien’-venster. Verder bevat de home page verschillende soorten nieuws, en daarnaast reclame: voor het door Ambo (onderdeel van NDC|VBK) uitgegeven tijdschrift Boek en een serie aankondigingen van prijsvragen en verlotingen rond boeken van verschillende uitgeverijen die deel uitmaken van NDC|VBK. Die verlotingen hebben effect, want reacties worden nogal eens ingeleid door de opmerking dat de bespreker het boek via de site heeft gekregen.

De reacties

Op de site bevinden zich 28426 reacties op boeken, geplaatst door 8626 lezers. Er worden dus ongeveer 690 reacties per maand geplaatst. Het afgelopen jaar is het aantal reacties per maand ca. vijfhonderd. De bijgaande grafiek toont de ontwikkeling. De trend lijkt licht dalend. Per maand worden er reacties geplaatst door gemiddeld tweehonderd leden. De afgelopen maand (september 2012) waren dat er 152.

Zoals te verwachten valt, is het aantal geplaatste reacties ongelijk verdeeld. Het maximaal aantal reacties door één persoon is 489, geplaatst door iemand die actief is sinds februari 2010, dat zijn dus circa 15 reacties per maand. Maar dat niveau van activiteit is uitzonderlijk. De tabel hieronder toont de distributie van het aantal reacties.

Ook de reacties zelf zijn heel divers. Ze gaan wat van wat niet meer is dan een uitroep, zoals ‘GEWELDIG’, via, iets langer:

Persoonlijk vond ik dit nogal een langdradig boek. Normaal ben ik een fan van de boeken van Sophie, maar deze viel me echt tegen.

via (ook beknopt, maar wel informatief):

“Waar de schimmen zijn” is een aangename leeservaring. Moord en politieonderzoek in combinatie met een IJslandse saga en Tolkien.

tot tamelijk uitgebreide recensies van honderden woorden of meer. Het gemiddeld aantal woorden per reactie is negentig, het aantal reacties dat meer dan vijfhonderd woorden bevat is 432.

De boeken die de site domineren zullen niemand verbazen die wel eens een bestsellerlijst ziet. De volgende tabel geeft de twintig populairste titels:

Toch zijn het niet alleen recente titels die worden gelezen. We komen ook 32 maal W.F. Hermans tegen, 19 maal Couperus, 12 maal Vestdijk, en 4 maal Multatuli, te midden van talloze anderen. Behalve (vertaalde) literatuur is het meest voorkomende genre de (literaire) thriller. De volgende tabel geeft de tien meest frequente genres volgens de NUR (Nederlandstalige Uniforme Rubrieksindeling):

Op de site zijn, voor zover ik zie, alleen Nederlandstalige boeken aanwezig. Sommige besprekers geven aan dat hun bespreking is gebaseerd op het Engelse origineel. Een enkeling geeft aan dat ze vooral boeken in het Engels leest en dus veel van wat ze leest op de site niet terugvindt.

De leden van de site

De leden van de site maken een profiel aan waar ze iets over zichzelf kwijt kunnen. Sommigen geven hun echte naam, woonplaats en leeftijd, maar de meesten zijn daar voorzichtig mee. Wel is duidelijk dat de site door vrouwen en mannen wordt bezocht, door jongeren en ouderen en door Nederlanders en Vlamingen. Degenen die iets over hun motief zeggen, melden vaak dat ze op zoek zijn naar ideeën voor nieuwe boeken en op zoek naar contacten met medelezers. Zo schrijft iemand: “ik wil graag vrienden maken hier, zodat ik kan zien wat jullie lezen, en wat jullie erover zeggen, zodat ik me daardoor kan laten inspireren”, en een ander: “ik baal altijd als ik een boek lees dat mij zwaar tegenvalt. Dat vind ik zo zonde van mijn tijd. Daarom: Wat een handige site is dit!” en nog iemand: “Dat is een van de redenen waarom ik mij op deze site heb aangemeld: om te praten over boeken en leeservaringen.” Sommigen vergelijken de site met een leesclub.

Overigens blijken redelijk wat leden van de site zelf ook één of meerdere boeken te hebben gepubliceerd. Esther Verhoef was enige tijd actief op de site, maar voor het grootste deel betreft het (voor mij) minder bekende schrijvers. Sommigen van hen zijn misschien vooral aanwezig uit een oogpunt van ‘klantenbinding’; anderen plaatsen zelf ook actief recensies en lijken ook in de meningen van anderen geïnteresseerd. In een enkel geval is het waarschijnlijk de uitgever die een schrijversprofiel heeft geplaatst, zoals bij Tatiana de Rosnay. Schrijvers zijn trouwens niet de enige leden van de site die (ook) om andere redenen dan gedachtewisseling op de site actief zijn. Een aantal mensen gaat het er kennelijk voornamelijk om de eigen website onder de aandacht te brengen.

Het ‘community’-aspect van de site blijkt onder andere uit het feit dat leden aan elkaars besprekingen een reactie kunnen toevoegen. Dat wordt maar weinig gedaan. Belangrijker zijn de vriendschappen die mensen kunnen sluiten, en de berichten die ze kunnen uitwisselen. Er zijn mensen die tientallen tot honderden vrienden hebben. Maar niet iedereen heeft daar behoefte aan: er zijn veel leden die flinke aantallen reviews hebben geschreven maar op de site geen enkele vriend hebben. Van de berichtenfaciliteit wordt door een beperkt aantal mensen intensief gebruik gemaakt. Een paar mensen hebben honderden of zelfs enkele duizenden berichten verstuurd, veelal onder elkaar. In totaal zijn er ruim 14000 berichten verstuurd. Er zijn correspondenties die meer dan duizend berichten omvatten. Het totaal aantal correspondenties (ten minste twee berichten) is ongeveer 860.

Veel van de berichten zijn gerelateerd aan boeken en de geplaatste besprekingen. Men geeft elkaar complimenten over bijzonder degelijke of enthousiasmerende recensies, en schrijft bijvoorbeeld: ‘werkelijk een schoolvoorbeeld van een goed gebalanceerde bespreking met niet mis te verstane argumenten,’ of ‘we hebben er even op gewacht, maar het wachten was duidelijk de moeite waard, wat een denderende bespreking heb je ervan gemaakt! Proficiat daarvoor!’ of ‘Je bespreking over het boek van Franzen heeft mij over de streep getrokken. Als een boek heel veel hype oproept, word ik wantrouwig. Maar ik ga het nu zeker lezen’. Degenen die vaker via de berichtenfaciliteit met elkaar communiceren, praten niet meer alleen over boeken. Eén van de deelnemers karakteriseert de site zelfs als de ‘dorpspomp’ waar de regelmatige bezoekers elkaar ’s avonds treffen voor een praatje.

Het netwerk van boekensites

Eén van de interessante aspecten van online boekdiscussie is dat veel mensen actief zijn op meerdere sites. In het profiel op watleesjij.nu kunnen mensen een verwijzing opnemen naar een eigen website, een mogelijkheid waarvan een kleine vierhonderd mensen gebruik hebben gemaakt. Onder die websites treffen we verwijzingen aan naar facebook-, hyves- en twitteraccounts, maar veel lezers hebben ook een eigen weblog waarop ze boeken bespreken, zoals ChantalH of leesdame,  of onderhouden een andere site waarop boeken centraal staan, zoals Ingrid Verschelling. Anderen verwijzen naar hun account op andere boekdiscussiesites, zoals Floratina op Goodreads, zwelbast op LibraryThing, en Dzjem op BookCrossing. Onder de grotere Nederlandse sites die worden genoemd zijn Dizzie en CrimeZone.

Het is niet ongebruikelijk dat recensies worden geplaatst op meerdere sites, bijvoorbeeld op de eigen weblog en op watleesij.nu, of op watleesjij.nu en boeklezers.nl of Dizzie of Crimezone. Ook vriendschappen worden meegenomen van site naar site, wat leidt tot berichtjes als : “Hallo Ans. Gelukkig weer een site waar we vriendjes kunnen worden”, of “Volgens mij kennen wij elkaar ook via Dizzie….toch ?”

Regelmatig worden de voor- en nadelen van de verschillende sites besproken. Sommige frequente  bezoekers aan watleesjij.nu ergeren zich wel eens aan degenen die maar een enkele recensie plaatsen, of het houden bij ultrakorte recensies. Door hen wordt Dizzie wel eens genoemd als een site die “wat meer ‘bibliofielen’ – echte liefhebbers – bevat en minder ‘toeristen’”. Als voordeel van Crimezone wordt genoemd dat de recensies er niet langer mogen zijn dan vierhonderd woorden, wat dwingt tot beknoptheid en helderheid.  Watleesjij.nu wordt gezien als overzichtelijk en, en elk geval door de frequente bezoekers, als gezellig.

Het zou interessant zijn, maar ook een onderzoeksproject op zich, om het verkeer tussen de diverse boekensites in kaart te brengen. Er bestaat een zekere mate van overlappende activiteit, maar hoe groot is die overlap? En wat voor soort verschuivingen treden er tussen sites op? In welke mate hebben sites een herkenbaar eigen profiel qua gebruikers en besproken boeken? Is er sprake van consolidatie?

Welke boeken worden samen gelezen?

Een belangrijk kenmerk dat verschillende boekensites van elkaar onderscheidt is of er wordt gediscussieerd over één enkel genre of over meerdere genres. Mensen die meerdere genres lezen, zullen een site als watleesjij.nu prefereren boven een genre-specifieke site als CrimeZone of magictales. In welke mate de bezoekers van watleesjij.nu boeken lezen uit verschillende genres kan aan de hand van de site worden onderzocht. De figuur hieronder geeft daarvan een eerste indruk: We zien de meest gelezen boeken (de grootte van het knooppunt geeft het aantal reacties aan) verbonden door lijnen waarvan de dikte overeenkomt met het aantal gedeelde lezers op de site. De kleuren van de knooppunten geven een groepering weer zoals die is bepaald door de software waarmee het netwerk is getekend (Gephi).

Rechts boven zien we de drie delen van de Millennium-trilogie, het eerste deel duidelijk populairder dan de andere twee. Haar naam was Sarah deelt de meeste lezers met andere boeken, ook met titels waarvan je dat misschien niet zou verwachten, zoals die van Dan Brown.

Aan deze weergave valt nog veel te verfijnen. Een van de problemen is dat hij moeilijk leesbaar wordt zodra er meer dan een paar boeken in beeld komen. Ook de oordelen van de lezers zouden er in betrokken moeten worden: misschien vinden de mensen die zowel Haar naam was Sarah als de Da Vinci Code lezen steeds één van beide boeken verschrikkelijk.

Tot slot

Watleesjij.nu is een voorbeeld van een verschijnsel dat zonder het Internet onmogelijk zou zijn. Het combineert kenmerken van verschillende ‘off-line’ organisatievormen. In veel opzichten lijkt de site misschien nog het meest op een traditionele leesclub: Iedereen is welkom, er heeft een levendige discussie plaats, het gesprek gaat vaak niet alleen meer over boeken. Daar staat tegenover dat het asynchrone karakter van watleesjij.nu (het feit dat de besprekers hun eigen tijd kunnen kiezen) leidt tot minder directe interactie en meer doorwrochte meningen (lang niet altijd, allicht). Het aantal deelnemers is natuurlijk veel groter dan bij welke gewone leesclub dan ook, en daarmee ook de diversiteit van de meningen. Anders dan bij de meeste leesclubs ontstaat hier bovendien een terugleesbaar archief van meningen. In dat opzicht hebben de bijdragen op watleesjij.nu meer weg van in druk verschenen recensies dan van opmerkingen in een discussie die de volgende dag is vervlogen. Van de traditionele recensie verschillen ze natuurlijk ook in veel opzichten: ze zijn geschreven door leken, vaak veel persoonlijker in opzet, meestal korter. Het grootste verschil is waarschijnlijk dat veel boeken die op watleesjij.nu worden besproken, in de pers nooit gerecenseerd zouden worden.

Het feit dat een uitgever geld steekt in het inrichten en beheren van een platform als watleesjij.nu impliceert dat de site ook gezien moet worden als een promotiekanaal. De verlotingen van boeken wijzen daar ook op. Toch lijkt het onwaarschijnlijk dat er heel veel extra boeken worden verkocht dankzij de site. Daarmee is wel de vraag wat op langere termijn de perspectieven zijn voor een site als watleesjij.nu. Vooralsnog is echter duidelijk dat de site voor velen in een behoefte voorziet.

Peter Boot

Dit artikel is gebaseerd op gegevens verzameld in de periode van vijf tot zeven oktober 2012.

De boeken die op TenPages.com worden besproken, zijn nog niet af, of in elk geval nog niet gepubliceerd: auteurs plaatsen er een deel van hun boek (tenminste tien pagina’s) in de hoop te worden opgemerkt door geldschieters. Als er voldoende geldschieters zijn (‘aandeelhouders’, in de terminologie van de site) zorgt de site voor een uitgever. TenPages.com is daarmee een voorbeeld van crowdfunding: het zoeken van geld voor meestal liefdadige of culturele doeleinden door het aanspreken van de massa.

Het idee van de site is dat het uitgeven van een boek geld kost. Het risico daarvan ligt traditioneel bij de uitgever. Als een auteur met zijn manuscript een zak geld meebrengt, vermindert dat de kans dat het boek een strop wordt voor de uitgever. Wanneer dat geld afkomstig is van veel mensen die vertrouwen in het boek hebben, is bovendien de kans groter dat het boek een succes zal worden. Op TenPages.com krijgen manuscripten vier maanden de tijd om de aandacht te trekken van investeerders, die aandelen in het boek kunnen nemen. Als er tweeduizend aandelen (à vijf euro) verkocht zijn, verspreid over ten minste honderd aandeelhouders, garandeert de site dat het boek wordt uitgegeven. Een redacteur begeleidt de auteur bij het afmaken van het manuscript. Lukt het niet om de aandelen op tijd te verkopen, dan wordt het manuscript van de site verwijderd en krijgen de aandeelhouders tachtig procent van hun inleg terug.

Voor een uit te geven boek wordt dus tienduizend euro bijeen gebracht. Van dat bedrag ontvangt de auteur een voorschot van duizend euro. “Het restant wordt door TenPages.com en de uitgever ingezet voor een betere productie en promotie van het boek,” volgens de Veel gestelde vragen. De auteur krijgt een uitgeefcontract volgens standaard voorwaarden, en van de opbrengst van de verkochte boeken gaat verder een deel naar TenPages en een deel naar de aandeelhouders. Overigens moet een boek al een behoorlijk verkoopsucces zijn willen de aandeelhouders uit de kosten komen (zie de rekenvoorbeelden), dus de motivatie voor de aandeelhouder zal vooral moeten komen van sympathie voor de auteur of enthousiasme voor het boek.

Het is interessant om te bedenken dat een auteur voor een fractie van die bijeen te brengen tienduizend euro zijn boek in eigen beheer zou kunnen laten uitgeven. Maar dat is uitdrukkelijk niet de bedoeling. Het gaat om “talentvolle schrijvers te laten doorbreken bij gewaardeerde uitgeverijen”, volgens de Veel gestelde vragen. Hoewel, zoals we verderop zullen zien, van de schrijver een forse bijdrage aan de marketinginspanning wordt gevraagd, is het uitgangspunt van het concept toch dat uitgave bij een reguliere uitgever bepaalt of een boek de moeite waard is.

TenPages is opgericht door Valentine van der Lande en ging van start in februari 2010. De site kreeg veel aandacht in de media, en haalde de eerste dag al het NOS journaal. Media-aandacht was mede te danken aan de nominatie van Van der Lande voor verschillende prijzen. TenPages won onder andere  de Accenture Innovation Award 2010.

De site en de manuscripten

TenPages heeft dus twee doelgroepen: schrijvers en aandeelhouders. Centraal op de home page worden beide groepen aangesproken: ‘Plaats je manuscript’ of ‘Ontdek schrijftalent’. In de praktijk overlappen die doelgroepen, want veel schrijvers nemen ook aandelen, in hun eigen manuscript en in manuscripten van anderen. In het hoofdmenu komen beide doelgroepen terug, maar het eerste item in het hoofdmenu zijn de manuscripten , waar het op de site natuurlijk om draait. Daar zijn onder andere verschillende lijsten van manuscripten beschikbaar (laatst geplaatst, laatst verkocht, meest verkocht, best verkocht in de afgelopen week).

Op de voorpagina is ook een ingang op genre van de manuscripten aanwezig. De genres die op de site zijn vertegenwoordigd zijn heel divers. Van de 205 manuscripten die op het moment op de site staan, is de categorie Romans en literatuur (63) de grootste. Daarbinnen behoren Romans algemeen (23), Verhalenbundels (14) en Chicklit en ladlit (9) tot de grotere deelcategorieën. Daarnaast zijn er andere verhalende genres, zoals Thrillers (14) en Science fiction (13), maar ook (Auto)biografieën (14), Kinderboeken (24), en non-fictie, zoals Psychologie en gezondheid (15), een grote groep Kinderboeken (24), en Religie en spiritualiteit (11). Tenslotte zijn er ook tien manuscripten voor dichtbundels aanwezig.

Er zijn 1380 schrijvers actief op de site (of actief geweest). Sommigen gebruiken een pseudoniem, anderen hun echte naam. Schrijvers presenteren zich met een kort profiel, en wat onmiddellijk opvalt, is dat er samenhang lijkt te zijn tussen het verkopen van aandelen en een meer dan minimaal gevuld profiel: mensen die een paar zinnen schrijven in de rubrieken ‘Over mij’ of ‘Claim to fame’ stellen zich wat toegankelijker op en bevorderen daarmee misschien de verkoop van aandelen. Bijna alle schrijvers promoten maar één manuscript tegelijk, hoewel veel van hen melden al eerder een boek te hebben gepubliceerd of een volgend manuscript in voorbereiding te hebben. De manuscripten worden ingeleid door een samenvatting, een aanduiding van het genre en een aantal steekwoorden. Ze kunnen online worden gelezen of als pdf worden gedownload.

Om de manuscripten heen bestaan verschillende mogelijkheden voor communicatie. Leden van de site kunnen elkaar berichten sturen of reacties plaatsen bij boeken. Deze mogelijkheden worden veel gebruikt om elkaar succes te wensen in de race naar de 2000 aandelen, om elkaar te feliciteren (“Nog heel even en de 2K is een feit! Het is erg snel gegaan, en terecht. […] Groeten en felicitaties”), en om te bedanken voor de aandelen die iemand heeft gekocht (“Wow! Dit is wel een heel grote duw naar de eindstreep. Dankjewel, ik ben er helemaal beduusd van”). Veel auteurs leven erg met elkaar mee. Het is duidelijk dat de vier maanden waarin een boek op TenPages staat voor veel schrijvers een spannende en afmattende periode vormen en de onderlinge steun wordt erg gewaardeerd. Veel schrijvers nemen ook aandelen in elkaars manuscripten.

Overigens kan waardering voor een manuscript nog op een andere manier dan door het nemen van aandelen worden uitgedrukt. Leden van de site kunnen manuscripten opnemen in een lijst van favorieten. Daarnaast is het mogelijk om recensies te schrijven van een manuscript. Daarvan wordt maar beperkt gebruik gemaakt: ook van de boeken die veel aandelen verkopen zijn er meestal slechts enkele recensies. Die recensies zijn dan vaak ook nog uiterst beknopt en soms eerder geschreven als korte aanbeveling.

De auteur als marketeer

Het is niet makkelijk om voldoende aandelen te verkopen. In de top 25 van boeken met de meeste verkochte aandelen heeft nummer 25 zestien aandelen verkocht. Alle andere manuscripten dus nog minder. Louter aanwezigheid op de site is dus niet genoeg om voldoende aandelen te verkopen.

Hoe verkrijgen manuscripten dan de benodigde aandacht? Een aantal manuscripten is gebaseerd op reeds bestaande weblogs en heeft het daardoor iets gemakkelijker bij het werven van potentiële aandeelhouders (Voorbeelden: Zo Zuidas en Tijd voor een Nederlandse lente). Het verkopen van een aandeel helpt, want daarmee verschijnt het manuscript in een lijstje met recent verkochte aandelen op de voorpagina, maar dat is een vliegwiel dat eerst op gang moet komen. TenPages kan zelf besluiten aandacht aan een manuscript te besteden, door de schrijver te interviewen, door het werk te noemen als redactionele tip of door het aan te bevelen in de nieuwsbrief. De site adviseert de auteurs om daarnaast zelf reclame te maken voor hun manuscript: door het eigen netwerk in te schakelen, via sociale media, een weblog, de mail signature, door de tekst regelmatig uit te breiden en door in contact te treden met andere leden van de site. Daarnaast is het mogelijk om op de TenPages site zelf betaald reclame te maken. Eén van de boeken die via TenPages zijn uitgegeven is Uitgever gezocht 3.0, door Maurice Smit, waarin adviezen worden gegeven hoe schrijvers hun boeken op TenPages kunnen promoten. Sietske Groenhart maakte een lijst van 37 tips: Quick tips voor pennenridders.

Lang niet alle schrijvers nemen die raadgevingen ter harte, maar sommige wel. Vooral de rijkere aandeelhouders krijgen een tamelijk gênante hoeveelheid bedelberichten, soms vermomd als ‘ik wil graag je advies’. Een bedankje na een genomen aandeel kan tegelijkertijd een hint bevatten dat de nieuwe aandeelhouder nu ook belanghebbende is en zijn eigen netwerk dient aan te spreken. Maar veel auteurs zijn ook creatiever, en richten een weblog in (bijvoorbeeld voor Benauwd), of een Twitter-account voor zichzelf, voor zijn hoofdpersoon of voor allebei (bijvoorbeeld voor Mijn vader was een NSB’er), of een Facebookpagina (bijvoorbeeld voor Mannenpakken of Vrouwenhakken). Sommigen maken een trailer op YouTube (soms verrassend professioneel, zoals voor Cappucino na elven) of een luisterboek van de geplaatste tien pagina’s (bijvoorbeeld voor Hotel Mama).

Sommige auteurs bieden nog extra prijzen en beloningen aan aandeelhouders. “Wanneer je tussen 4 t/m 7 juni aandelen koopt in mijn manuscript Frenesie, doneer ik 1 euro per verkochte aandeel aan Alpe d’Huez” , schrijft Eveline van Steenis. “Wie het 1000e aandeel koopt, krijgt van mij een gesigneerd exemplaar van Wensen&Verlangens, zodra hij uitgegeven wordt,” bood Marion Thomas. Jastro35 biedt een aandeelhouder aan schade te vergoeden voor het geval dat zijn boek niet het vereiste aantal aandelen haalt.

De resultaten

Er zijn op de site 15000 aandeelhouders actief, of actief geweest. Dat is een flink getal, maar zoals we zagen verkopen de meeste manuscripten toch maar kleine aantallen aandelen. De meeste aandeelhouders lijken door auteurs van manuscripten te worden geworven in hun eigen netwerk en kopen dan alleen aandelen het werk van ‘hun’ auteur. Maar er zijn ook aandeelhouders die aandelen aanschaffen in tientallen manuscripten.

Volgens de site hebben 68 manuscripten de vereiste tweeduizend aandelen verkocht. Onder de aanname dat er zo’n vijftienhonderd manuscripten op de site hebben gestaan, (elfhonderd in het eerste jaar, zie persbericht) zou dat betekenen dat ongeveer één in de twintig manuscripten de eindstreep haalt. Daaruit blijkt dat, hoewel bij TenPages de auteur minder afhankelijk is van een klein aantal professionele lezers bij uitgeverijen, er nog steeds een strenge selectie plaats heeft: negentien van de twintig manuscripten halen het niet.

Bovendien, zo blijkt uit verschillende statusberichten, kost het soms moeite om een uitgever te vinden voor een manuscript dat de limiet heeft gehaald. Van de 68 boeken die de benodigde aandelen hebben gehaald, zijn er inmiddels 38 daadwerkelijk verschenen. De rest bevindt zich in verschillende stadia van voorbereiding. Over Arie-Wubbo. De ultieme roadmovie (inmiddels uitgegeven) heet het bijvoorbeeld ‘Na een gesprek met Miel Blok [de auteur] was er in augustus een nieuwe versie van de eerste pagina’s die TenPages.com rond kon sturen aan de partneruitgeverijen van TenPages.com. Helaas vonden de uitgeverijen het werk nog niet voldoende voor uitgave. Miel Blok laat zich niet kisten en is ondertussen hard aan het schaven aan het manuscript onder begeleiding van de Uitgeefmanager van TenPages.com.’ Over het kinderboek Zwerg: ‘Begin september leverde hij een nieuwe versie in en die wordt momenteel nog bekeken door enkele uitgeverijen. Het geduld van Espunt [de auteur], en van ons allemaal, wordt flink op de proef gesteld.’ Soms verlangen uitgevers vergaande omwerking van het manuscript. Voor Ik date maar wat is bijvoorbeeld ‘in overleg met de uitgeverij besloten de columns tot een roman met kop en staart om te smeden. In de zomer heeft Suzanne Buis een aantal weken gewerkt aan het herschrijven en bijschaven van haar manuscript onder begeleiding van de uitgever van Reality Bites.’

In het concept van TenPages speelt de uitgeverij dus nog steeds een belangrijke rol. De uitgeverij vervult nog steeds de poortwachtersfunctie die theorieën over het literaire veld er aan toekennen. Overigens bevinden zich onder de uitgeverijen waarmee TenPages samenwerkt, niet de meest vooraanstaande literaire uitgevers als de Bezige Bij, Van Oorschot of de Arbeiderspers. Waarschijnlijk zijn zij van mening dat ze zelf beter in staat zijn om het kaf van het koren te scheiden dan de bezoekers van TenPages.com dat kunnen. Lang niet alle auteurs op TenPages hebben trouwens klassiek literaire ambities.

Van de uitgegeven boeken worden op de site van 28 titels verkoopcijfers gegeven, de rest is te recent verschenen. Per titel zijn tot nog toe gemiddeld ca. 1300 exemplaren verkocht. Het meest succesrijke boek (ca. 14000 verkochte exemplaren) is Zo Zuidas, het boek gemaakt op basis van de Zo Zuidas weblog. Andere successen: de Urenfabriek, toevallig of niet ook van een aan de Zuidas werkzame vrouw, non-fictieboeken over mindmappen en het opvoeden van honden, en er is zelfs een dichtbundel waarvan meer dan 600 exemplaren zijn verkocht (Druppels van zwart rood hemelsblauw).

Vergelijkbare sites

TenPages.com is niet de enige site waar auteurs geld zoeken om hun boeken te kunnen uitgeven. Een ander voorbeeld is voordekunst.nl, waar ook heel andere projecten zoeken naar funding (de categorie Letteren omvat nu 22 van de 238 projecten, maar ook in andere categorieën komen boeken voor). Maar crowdfunding gebeurt niet noodzakelijk op sites waar meerdere soortgelijke projecten strijden op de gunst van de gever: de makers van het boek ‘1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis’ werven op hun eigen site om de steun van het publiek.

Twee voorbeelden uit het buitenland zijn het Engelse Unbound en het Amerikaanse Kickstarter, allebei projecten die net weer een andere aanpak hanteren dan TenPages.com. Eén opzicht waarin Unbound afwijkt van TenPages is dat men een strenge selectie toepast op de fragmenten die op de site worden geplaatst. Onder de auteurs bevinden zich dan ook schrijvers die flinke aantallen regulier uitgegeven boeken op hun naam hebben. Terry Jones (bekend van Monty Python) publiceerde Evil machines via Unbound. Boeken die voldoende ‘supporters’ verzamelen voor publicatie worden vervolgens door Unbound zelf uitgegeven.

Kickstarter beschrijft zichzelf als “a funding platform for creative projects” en dat betreft dus meer dan alleen boeken. Het concept van de site is veel eenvoudiger dan dat van TenPages of Unbound: hier gaat het eenvoudig om het ophalen van voldoende geld. Is er voldoende geld dan kan de auteur het boek laten uitgeven. “[…]I am just asking for what I need to print 100 copies,” schrijft iemand op Kickstarter, of een ander: “Your donations will help cover: Publishing costs for both e-book and paperback formats of the compilation, Marketing and social media efforts to call attention to the project, […] Costs of working with industry experts to edit, typeset, and produce a quality product”. De notie dat er vormen van reputatie bestaan die niet kunnen worden gekocht met ‘marketing en social media efforts’ is hier ver weg.

Als inspiratie voor TenPages heeft Van der Lande herhaaldelijk verwezen naar WEbook. WEbook is geen crowdfunding site, maar een site waar lezers kunnen stemmen op manuscripten waarvan ze vinden dat ze moeten worden uitgegeven. Aanvankelijk werd op WEbook door meerdere auteurs gezamenlijk aan manuscripten gewerkt, maar dat aspect is inmiddels verlaten.

Publicatie op basis van voorintekening, tenslotte, is een met TenPages vergelijkbaar  verschijnsel dat al zo oud is als de uitgeverij. Bij uitgaven op basis van voorintekening verzekerde een uitgever of drukker zich van de haalbaarheid van een uitgave door vooraf mensen te zoeken die zich wilden verplichten om een exemplaar af te nemen. De methode werd vooral toegepast voor kostbare werken. Net als TenPages een lijst met aandeelhouders afdrukt achter in het boek, werd bij publicatie op basis van voorintekening vaak een lijst met intekenaren aan het werk toegevoegd. Het bestaan van het web heeft de methode bruikbaar gemaakt voor veel grotere aantallen boeken.

Tot slot

‘Een revolutie in uitgeversland’ was de codenaam waaronder Van der Lande haar project voorbereidde (zie de Facebookpagina). Van een revolutie is vooralsnog niet echt sprake, maar wel staat vast dat een flink aantal boeken dankzij TenPages het levenslicht heeft gezien. Daarmee is in elk geval sprake van een tastbare invloed op het boekenvak. Onder boekensites is TenPages uniek omdat, waar op andere sites alleen bestaande boeken worden besproken, de bezoekers van TenPages mee bepalen of een boek tot stand komt. Daarmee is TenPages hoe dan ook een interessante site voor wie wil weten hoe het web de boekenwereld verandert.

Peter Boot

De komende maanden zal ik hier regelmatig een boekdiscussiesite bespreken. Vandaag beginnen we met besprekingen van TenPages.com (hier) en watleesjij.nu (hier). Het streven is zo ongeveer elke drie weken een artikel te plaatsen en om te beginnen tien sites te bespreken. Wat hier volgt is een toelichting op dit voornemen.

Dat er op het Internet op veel plaatsen gepraat wordt over boeken, zal voor niemand een verrassing zijn. Boeken worden besproken bij boekhandels zoals bol.com, in forums zoals Ezzulia, op Twitter, op uittrekselsites, in op boeken gebaseerde sociale netwerksites zoals watleesjij.nu, op weblogs, recensiesites, etc. De aard van de discussie is afhankelijk van het type site: op sommige sites zijn een paar woorden of een paar zinnen genoeg, op andere sites worden recensies geschreven die ook in de krant zouden kunnen staan. Niet alleen in omvang en kwaliteit onderscheiden zich de platforms van elkaar. Op sommige sites (forums) worden meningen gegeven als onderdeel van een groepsdiscussie, op weblogs horen we (meestal) de persoonlijke mening van één persoon, al dan niet gevolgd door reacties, terwijl op recensiesites vaak een redactie zal bepalen aan welke boeken aandacht wordt geschonken. Sites verschillen verder in hun mate van specialisatie (gaat het over een enkel genre of over alle boeken of gaat het over veel meer dan alleen boeken?), in gerichtheid op winst, in openheid voor nieuwe deelnemers, in de mate waarin deelnemers een band met elkaar opbouwen, en in talloze andere opzichten.

Omdat het boek in onze cultuur een belangrijke plaats inneemt, is ook de discussie over het boek een verschijnsel van cultureel belang. Vaak wordt gevreesd dat in de oceaan van meningen die het internet mogelijk maakt, de stem van mensen met kennis van zaken niet meer wordt gehoord. Anderen verwachten van hetzelfde verschijnsel een positief, want democratiserend effect. Beide meningen stemmen overeen in de verwachting dat online boekdiscussie gevolgen zal hebben voor de manier waarop we boeken selecteren die werkelijk van belang zijn. Maar ook los van deze gevolgen voor het proces van repertoirevorming zijn internet boeksites belangrijk. Hebben ze bijvoorbeeld consequenties voor de manier waarop we lezen? Heeft het bestaan van deze sites gevolgen voor de manier waarop je het literatuuronderwijs zou willen inrichten? Gevolgen voor de ontwikkeling van lees- en schrijfvaardigheid? Is het niet ironisch dat in een tijd waarin vaak gewaarschuwd wordt voor ontlezing, het schrijven over boeken zo populair is geworden?

Er bestaat echter een groot verschil tussen de algemene bekendheid van boekbesprekingen bij bol.com of amazon en de bijbehorende discussies (Wie schrijven eigenlijk die recensies? Zijn het niet vaak de schrijver, zijn vrienden of zijn concurrenten?) en het gebrek aan bekendheid van veel andere internet discussieforums. Dat is één van de redenen om hier de komende tijd regelmatig aandacht te besteden aan boekdiscussiesites. Een andere reden is dat ook in de wetenschap nog maar heel beperkt aandacht is besteed aan online boekdiscussie. Gezien het zojuist besproken belang van deze sites is dat vreemd. Een serie feitelijke artikelen over sites van verschillende soorten kan een aanzet zijn tot diepgaander onderzoek naar de aard en betekenis van online boekdiscussie. Een laatste reden voor die aandacht is de snelheid waarmee boekdiscussiesites veranderen en verdwijnen. Net als veel andere internetfenomenen is het landschap van de boekdiscussie in een staat van permanente verandering. Momentopnamen van een aantal karakteristieke sites kunnen voor de geschiedschrijving van belang zijn.

In principe richt ik me op Nederlandstalige sites, maar ik sluit niet uit dat ik ook interessante buitenlandse sites zal bespreken. Ik beperk me tot sites (of onderdelen van sites) waarvan de gegevens publiek, zonder noodzaak om in te loggen, beschikbaar zijn. Niet alle besprekingen zullen even omvangrijk zijn. De omvang zal afhangen van de complexiteit van de site (hoeveel mogelijkheden biedt de site?) en ook van hoe vernieuwend de site is. Een site die op het web iets doet dat niet veel afwijkt van wat vroeger op papier gebeurde zal minder toelichting nodig hebben dat een wezenlijk nieuw verschijnsel als TenPages.com.

De inhoud van de artikelen zal in de eerste plaats feitelijk zijn. De onderwerpen die ik aan de orde wil laten komen zijn:

• het soort inhoud dat de site bevat (wat voor soort artikelen) en de vormen van interactie die op de site mogelijk zijn (commentaar geven? cijfers geven? vriendschap sluiten?), vergezeld van een paar voorbeelden;
• kwantitatieve gegevens over de omvang van de site, het aantal actieve personen, het aantal besproken boeken;
• zo mogelijk een indruk van de demografische gegevens (leeftijd, geslacht, opleidingsniveau) en de motivatie van de deelnemers;
• de relatie van de site tot andere sites: soortgelijke sites en andere sites waarop de bezoekers van deze site actief zijn;
• de geschiedenis en de ontwikkeling van de site, voor zover op te maken uit de site zelf;
• de vraag in hoeverre de site iets doet dat zonder het internet onmogelijk zou zijn;
• mogelijkheden die de site biedt voor onderzoek (deze artikelen zelf zie ik niet als onderzoek maar als aan onderzoek voorafgaand inventariserende werkzaamheden).

Tenslotte: reacties zijn welkom, hier of bij de individuele artikelen. Dat kan met de commentaarfaciliteit van de site, maar mail naar peter.boot@huygens.knaw.nl is ook welkom. Ik hoor het graag als ik aspecten van sites verkeerd weergeef of niet goed heb begrepen. Ook suggesties voor sites die ik zou moeten bespreken zijn welkom.

Peter Boot

Het gaat niet slecht met de Digital Humanities, integendeel. Grote ‘funding agencies’ zien het belang van Digital Humanities, en grote projecten (Clarin, Bamboo) bouwen aan een digitale infrastructuur.  Misschien maakt die toenemende bestaanszekerheid het mogelijk om ook de interne debatten aan de buitenwereld te laten zien. Enkele jaren geleden riepen de grote Blackwell Companions (to Digital Humanities en to Digital Literary Studies) het beeld op van een terrein van studie dat een volwaardig vakgebied was geworden. Nu verschijnt, kort na Debates in the Digital Humanities (Minneapolis 2012), een tweede bundel met discussies over principiële elementen van het vak: Controversies around the Digital Humanities.

De bundel is het resultaat van een discussiebijeenkomst in Keulen in april 2012 waar Manfred Thaller, hoogleraar historisch-cultuurwetenschappelijke informatiekunde, bij een aantal belangrijke controverses steeds twee opponenten had uitgenodigd. Thaller’s reden om de workshop te organiseren was bezorgdheid over wat hij ziet als een te enge opvatting van de Digital Humanities, die te vaak lijken te worden beschouwd als niet meer dan techniek voor het bouwen van een digitale bibliotheek. De mogelijkheden voor analyse houden geen gelijke tred met de mogelijkheden voor opslag van digitale data. Doordat de beoefenaars van het vak niet ver genoeg om zich heen kijken wordt keer op keer hetzelfde probleem opgelost, en daarbij beschouwen de geesteswetenschappers de techniek enerzijds als dienstbaar en intellectueel niet relevant, maar aan de andere kant ook als een autonoom gegeven met de beperkingen waarvan ze moeten leven. Steeds verwachten ze het heil van een nieuwe techniek (SPSS, de PC, of het Internet). Moeten we met de beloften van de mobiele technologie een zelfde cyclus van hoop en teleurstelling doorlopen?

Manfred Thaller. Foto Carolien Coenen.

Een centrale plaats in de bundel wordt ingenomen door het begrip infrastructuur. Willard McCarty betoogt dat een nadruk op infrastructuur gebaseerd is op een opvatting van Digital Humanities als ondergeschikte, dienstvaardige discipline. Digital Humanities zou de agenda moeten bepalen, maar schiet daarin onder andere tekort omdat er te weinig echte geesteswetenschappers in actief zijn. Vanuit een iets andere invalshoek houdt Joris van Zundert een pleidooi tegen de grote infrastructuurprojecten, die hij beschouwt als trage en geldverslindende molochs die alleen maar achter de feiten aan kunnen lopen. Sheila Anderson en Tobias Blanke brengen daar tegenin dat het samenbrengen van gerelateerde data wel degelijk van waarde is voor het onderzoek. Dergelijke infrastructuren beschrijven ze als ‘digitale ecosystemen’ om te benadrukken dat het gaat om gemeenschappen van onderzoekers voor wie zo’n infrastructuur de habitat is.

Andere onderwerpen die aan de orde komen zijn: hebben de Digital Humanities een gedeelde methode? Domenico Fiormonte betoogt dat de Digital Humanities zoals ze nu opgang doen een voornamelijk angelsaksische onderneming vormen met onvoldoende aandacht voor verschillen in nationale onderzoekstradities. Wat is de rol van tekstcodering? Desmond Schmidt houdt een vlammend betoog tegen embedded (XML) markup.

De papers van de opponenten zijn in deze bundel verzameld, voor het merendeel zeer lezenswaardig. Wat ontbreekt is een synthetiserende discussie, dus de lezer mag zelf conclusies trekken. Op de website van het evenement zou de discussie voortgezet kunnen worden, maar daarvan lijkt maar spaarzaam gebruik te worden gemaakt. (PB)

Manfred Thaller (ed.). Controversies around the Digital Humanities. Speciaal nummer van Historical Social Research, 37 (2012) 3.

De digitale editie van Daisne’s De trein der traagheid uitgebracht door het CTB is een knappe prestatie. De editie biedt een leestekst en twintig tekstversies, en biedt de gebruiker de mogelijkheid om hetzij een enkele tekst te lezen, hetzij een willekeurige combinatie van tekstversies naast elkaar te tonen. Variatie tussen de teksten wordt zichtbaar gemaakt bij een muisover en bij klikken in de tekst kan van willekeurig welke combinatie van tekstversies een variantenapparaat worden getoond. Wie liever van papier leest of op de e-reader kan een pdf-bestand laten genereren van de tekstversie van zijn voorkeur met een variantenapparaat ten opzichte enkele of alle andere tekstversies. Ook de volledige XML is beschikbaar.

Fraai is ook de zoekfunctionaliteit die resultaten traditioneel kan presenteren maar ook als Keyword in Context. Daarbij kan gesorteerd worden op volgorde van de woorden rechts of links van het gezochte woord. Na het doorklikken naar een bepaalde treffer toont de inhoudsopgave de aantallen treffers in andere hoofdstukken, zodat de relevantste hoofdstukken makkelijk te vinden zijn. Het ziet er allemaal bedrieglijk eenvoudig uit.

Ook aan het  inleidend materiaal is duidelijk aandacht besteed: tekstgeschiedenis, verantwoording, een uitgebreide toelichting op de technische codering die geen voorafgaande technische kennis veronderstelt, een beknopte beschrijving van de technische architectuur en een uitgebreide handleiding.

Wat mij enigszins verbaast – maar dit zeg ik als leek, zonder veel kennis van het werk van Daisne – is dat er zoveel aandacht uitgaat naar de gedrukte versies van de tekst, terwijl van het manuscript alleen een facsimile beschikbaar is, geen transcriptie, laat staan een codering van het schrijfproces. Terwijl direct duidelijk is dat in het manuscript heel wat aan de tekst geschaafd is, maar de meeste variatie tussen de drukken tamelijk klein lijkt. Zo zou je misschien ook een manier willen hebben om Daisne’s oorspronkelijke plan, waarvan wel een transcriptie wordt gegeven, te vergelijken met het uiteindelijke resultaat.

Een andere opmerking, die niets afdoet aan de verdiensten van deze editie: voor Daisne-experts is het niveau van de toelichtingen ongetwijfeld geschikt. Maar zou het niet wenselijk zijn om voor de niet-experts, die toch vele  malen talrijker zijn, ook een inleiding op een wat publieksvriendelijker niveau te bieden? Waarom juist deze tekst? Wat zijn de uit een oogpunt van tekstvariatie interessante hoofdstukken of tekstversies? Mischien voorzien van een paar hyperlinks naar de opvallendste aanpassingen in de tekst? Dat zou ook voor de bezoeker met minder affiniteit met teksteditie iets van het belang van het editeren duidelijk maken. (PB)